دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
نوێترین دەرمانەکان
259 دەرمان
نێسینا (Nesina), ڤیپیدیا (Vipidia)
alogliptin
ئالۆگلیپتین دەرمانێکە بۆ چارەسەرکردنی جۆری ٢ی نەخۆشی شەکرە (Diabetes Mellitus Type 2) بەکاردێت. ئەم دەرمانە سەر بە پۆلی دەرمانەکانی ڕێگریکارەکانی دیپێپتیدیل پپتیداز-٤ (DPP-4 Inhibitors)ە. ئالۆگلیپتین یارمەتی کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن دەدات لە گەورەساڵاندا، بەڵام تەنها بەشێکە لە بەرنامەیەکی گشتی چارەسەر کە ڕێجیمێکی تەندروست و وەرزشکردنیشی لەگەڵدایە. ئالۆگلیپتین بە تەنیا یان لەگەڵ دەرمانەکانی تری شەکرەدا بەکاردێت. ئەم دەرمانە بۆ چارەسەرکردنی جۆری ١ی نەخۆشی شەکرە یان کێتۆئەسیدۆزی شەکرە (Diabetic Ketoacidosis) گونجاو نییە. کارکردنی ئالۆگلیپتین بە شێوەیەکە کە یارمەتی جەستە دەدات ئەنسۆلینی زیاتر بەرهەم بهێنێت کاتێک ئاستی شەکری خوێن بەرزە، هەروەها بڕی ئەو شەکریش کەم دەکاتەوە کە جگەر بەرهەمی دەهێنێت.
OMESIM Insta, Prilosec, Losec, Zegerid
omeprazole
ئۆمێسیم ئینستا (OMESIM Insta) دەرمانێکی بەربڵاوە کە بۆ کەمکردنەوەی ترشەڵۆکی گەدە بەکاردێت. ئەم دەرمانە سەر بە پۆلێکە کە پێی دەوترێت "هێڵگرەکانی پەمپی پرۆتۆن" (Proton Pump Inhibitors - PPIs). ئۆمێسیم ئینستا بە کەمکردنەوەی بڕی ترشەڵۆک لە گەدەدا کار دەکات، کە ئەمەش یارمەتی چارەسەرکردنی برینەکانی گەدە و سورێنچک دەدات و نیشانەکانی گەدەسووتان و ترشەڵۆکی گەدە کە بەهۆی نەخۆشی گەڕانەوەی ترشەڵۆکی گەدە (GERD) دروست دەبن، کەمدەکاتەوە. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی گەڕانەوەی ترشەڵۆکی گەدە (GERD)، هەوکردنی سورێنچک (erosive esophagitis)، برینی گەدە و ڕیخۆڵە، و هەروەها بۆ چارەسەرکردنی حاڵەتێک کە پێی دەوترێت سیندڕۆمی زۆڵینگەر-ئیلیسن (Zollinger-Ellison syndrome) بەکاردێت، کە تێیدا گەدە بڕێکی زۆر ترشەڵۆک بەرهەم دەهێنێت.
Advil, Motrin, Nuprin, Midol, Nurofen
ibuprofen
ئایبوپڕۆفین دەرمانێکی دژەهەوکردنی ناسیتیرۆیدییە (NSAID) کە بە شێوەیەکی بەرفراوان بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی پلەی گەرمی لەش (تا)، و کەمکردنەوەی هەوکردن. ئەم دەرمانە بەبێ ڕەچەتەی پزیشک (OTC) لە زۆربەی وڵاتان بەردەستە و یەکێکە لە باوترین دەرمانەکانی ئازارشکێن لە جیهاندا. ئایبوپڕۆفین بۆ چارەسەرکردنی چەندین حاڵەتی ئازار و هەوکردن بەکاردێت، وەک سەرئێشە، ئازاری ماسولکە، ئازاری پشت، ئازاری ددان، ئازاری سووڕی مانگانە، نیشانەکانی سەرما و هەڵامەت، و ئازاری جومگەکان کە پەیوەندییان بە هەوکردنی جومگەکانەوە هەیە. ئەم دەرمانە بە شێوەی حەب، کەپسول، شرووب، و کرێم بەردەستە، کە هەریەکەیان بۆ مەبەستی جیاواز بەکاردێن. گرنگە کە هەمیشە ڕێنماییەکانی بەکارهێنان و بڕی پێویست (دۆز) ڕەچاو بکرێت بۆ خۆپاراستن لە کاریگەرییە لاوەکییەکان.
Singulair, Montair, Montus, Lukair
montelukast
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: مۆنتێلوکاست سەر بە پۆلی دژە لوکۆتراینەکانە (Leukotriene Receptor Antagonist). میکانیزمی کارکردنی بریتییە لە بلۆککردنی هەڵبژاردەیی ڕیسێپتۆرەکانی سیستینیڵ لوکۆتراین-1 (CysLT1) لە ڕێڕەوی هەناسەدان و شوێنەکانی تردا. لوکۆتراینەکان ماددەی هەوکردنن کە لە جەستەدا دروست دەبن و ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە پەرەسەندنی نیشانەکانی ڕەبۆ و هەستیاری لووتدا، وەک گرژبوونی بۆرییەکانی هەوا، زیادبوونی دەردانی لینجاو، و زیادبوونی تێپەڕبوونی خوێن بۆ شانەکان. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: مۆنتێلوکاست بریتییە لە مشتەقێکی کوینۆلین (quinoline derivative). دەرمانێکی چالاکە بە ڕێگەی دەم و بە هەڵبژاردەیی کاردەکات لەسەر ڕیسێپتۆرەکانی CysLT1، بەمەش کاریگەری لوکۆتراینەکان کەم دەکاتەوە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە بلۆککردنی کاریگەری لوکۆتراینەکان، مۆنتێلوکاست یارمەتی کەمکردنەوەی هەوکردن و گرژبوونی بۆرییەکانی هەوا دەدات لە سییەکاندا، هەروەها نیشانەکانی هەستیاری لووت وەک پژمین، لووتگیران، و خوران کەم دەکاتەوە. ئەمەش دەبێتە هۆی باشتربوونی کارکردنی سییەکان و کەمبوونەوەی هێرشەکانی ڕەبۆ. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): مۆنتێلوکاست بە خێرایی لە ڕێگەی کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای وەرگرتنی بە دەم. بەردەستبوونی زیندەیی بۆ قورسایی ١٠ میلیگرام نزیکەی ٦٤%ـە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە ڕێژەیەکی زۆر (زیاتر لە ٩٩%) بە پڕۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. قەبارەی دابەشبوونی (volume of distribution) کەمە، بە تێکڕا ٨-١١ لیتر. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت بەهۆی ئەنزیمەکانی سایکرۆم P450 (CYP3A4, CYP2C9, و CYP2C8). میتابۆلیتەکانی چالاک نین. بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی زراو و پیساییەوە دەردەچێت، و ڕێژەیەکی زۆر کەم (کەمتر لە ٠.٢%) لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی مۆنتێلوکاست لە گەورەساڵاندا لە نێوان ٢.٧ بۆ ٥.٥ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی (Tmax) لە پلازمادا نزیکەی ٢ بۆ ٤ کاتژمێرە دوای وەرگرتنی دۆزێک. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەری درێژخایەنی ڕەبۆ و ڕێگریکردن لە نیشانەکانی، هەروەها بۆ ڕێگریکردن لە گرژبوونی بۆرییەکانی هەوا کە بەهۆی وەرزشەوە دروست دەبێت، و بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی هەستیاری لووتی وەرزی و هەمیشەیی. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: بەکارهێنانی لاوەکی پەسەندکراوی نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ڕەبۆی درێژخایەن (chronic asthma)، گرژبوونی بۆرییەکانی هەوا بەهۆی وەرزشەوە (exercise-induced bronchoconstriction)، هەستیاری لووتی وەرزی (seasonal allergic rhinitis)، هەستیاری لووتی هەمیشەیی (perennial allergic rhinitis). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: باشترکردنی کارکردنی سییەکان، کەمکردنەوەی ژمارەی هێرشەکانی ڕەبۆ و پێویستی بە دەرمانە فریاگوزارییەکان، کەمکردنەوەی نیشانەکانی هەستیاری لووت وەک پژمین و لووتگیران. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییە کلینیکییەکان لەسەر نیشانەکانی ڕەبۆ دەکرێت لە ماوەی یەک ڕۆژدا دەربکەون. بۆ هەستیاری لووت، هەندێک باشبوون لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەبینرێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: مۆنتێلوکاست بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر کاردەکات، ئەمەش ڕێگە بە وەرگرتنی دۆزێک لە ڕۆژێکدا دەدات. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): بە گشتی، مۆنتێلوکاست کارلێکی دەرمانی کەمە. دەرمانەکانی وەک فینۆباربیتال (phenobarbital) و ڕیفامپین (rifampin) کە ئەنزیمەکانی CYP جگەر چالاک دەکەن، دەتوانن چڕی مۆنتێلوکاست لە خوێندا کەم بکەنەوە. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی مۆنتێلوکاست نییە، بۆیە دەتوانرێت لەگەڵ یان بەبێ خواردن وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: مۆنتێلوکاست دەرمانێکی ڕزگارکەر نییە بۆ هێرشەکانی ڕەبۆی کتوپڕ. پێویستە بە شێوەیەکی ڕێک و پێک وەربگیرێت بۆ چارەسەری درێژخایەن. بە تایبەتی بۆ منداڵان گونجاوە چونکە بە شێوەی حەبی جوین و گرانول بەردەستە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە لە کۆرتیکۆستیرۆیدە هەناسەییەکان و برۆنکۆدایلەیتەرەکان چونکە میکانیزمی کارکردنی جیاوازە، بە بلۆککردنی ڕیسێپتۆرەکانی لوکۆتراین. دەتوانرێت بە تەنیا یان لەگەڵ دەرمانەکانی تر بۆ ڕەبۆ بەکاربهێنرێت. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە و باش قبوڵ دەکرێت. بەڵام، مەترسی ڕووداوە دەروونی-دەمارەییەکان (neuropsychiatric events) هەیە، وەک گۆڕانکاری لە هەڵسوکەوت و خەمۆکی، کە پێویستە بە وریاییەوە چاودێری بکرێت. گرنگییەکەی لە چارەسەریدا لەوەدایە کە چارەسەرێکی کاریگەرە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە ڕەبۆ و هەستیاری لووتیان هەیە و ناتوانن کۆرتیکۆستیرۆیدە هەناسەییەکان بەکاربهێنن یان پێویستیان بە چارەسەرێکی زیادەیە.
Mucomyst, Acetadote, Fluimucil, Parvolex
acetylcysteine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئەسیتیلسیستین دەرمانێکی موکۆلیتیکە (شلبکەرەوەی بەڵغەم) و دژە ژەهرە بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ. وەک موکۆلیتیکێک، بە شلبکردنەوەی بەڵغەم کار دەکات لە ڕێگەی شکاندنی بەندەکانی دایسەلفاید (disulfide bonds) لە پرۆتینەکانی موکۆپۆلیساکارید (mucopolysaccharide) لە بەڵغەمدا، بەمەش چڕی و لینجی بەڵغەم کەم دەکاتەوە و ئاسانکاری دەکات بۆ دەرچوونی. وەک دژە ژەهرێک بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، وەک پێشەنگێک (precursor) بۆ گلوتاسیۆن (glutathione) کار دەکات. کاتێک بڕێکی زۆر پاراسیتامۆڵ دەخورێت، میتابۆلیتێکی ژەهراوی بە ناوی N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI) دروست دەبێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی بە گلوتاسیۆن بێ زیان دەکرێت. لە ژەهراویبووندا، گلوتاسیۆن کەم دەبێتەوە و NAPQI زیان بە خانەکانی جگەر دەگەیەنێت. ئەسیتیلسیستین ئاستی گلوتاسیۆن زیاد دەکاتەوە و ڕاستەوخۆش وەک دژە ئۆکسیدانتێک کار دەکات، بەمەش زیانەکانی جگەر کەم دەکاتەوە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسیتیلسیستین بریتییە لە N-acetyl derivative ی ئەمینۆ ئەسیدی سیستین (cysteine). خاوەنی گرووپی سلفهیدریل (sulfhydryl group) ی ئازادە کە بەرپرسە لە کاریگەرییە موکۆلیتیکییەکەی و توانای زیادکردنی گلوتاسیۆن. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەرییەکانی لەسەر سیستەمی هەناسەدان بە شلبکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی دەرچوونیەتی. لەسەر سیستەمی جگەر، بە پاراستنی ئاستی گلوتاسیۆن و بێ زیانکردنی میتابۆلیتی ژەهراوی پاراسیتامۆڵ، جگەر لە زیان دەپارێزێت. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): دوای خواردنی بە دەم، ئەسیتیلسیستین بە خێرایی هەڵدەمژرێت لە ڕیخۆڵەکانەوە. بەردەستبوونی زیندەیی بە دەم کەمە (نزیکەی 4-10%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) دەدرێت، بەردەستبوونی زیندەیی 100%ە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی لە جگەر، گورچیلە، سییەکان و پلازما. بە ڕێژەیەکی کەم بە پرۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە خێرایی لە جگەردا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت بۆ سیستین و دواتر بۆ میتابۆلیتەکانی تر. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت وەک میتابۆلیتە بێ زیانەکان. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەسیتیلسیستین دوای خواردنی بە دەم نزیکەی 5.6 کاتژمێرە، بەڵام دوای دەرزی لوتکەیی (intravenous) نزیکەی 2 کاتژمێرە. لوتکەی چڕی لە پلازمادا دوای خواردنی بە دەم لە ماوەی 1-2 کاتژمێردا دەگات. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ وەک دژە ژەهرێک. هەروەها وەک موکۆلیتیکێک بۆ شلبکردنەوەی بەڵغەمی چڕ لە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە هەندێک حاڵەتدا بۆ نەخۆشییەکانی گورچیلە کە بەهۆی ماددە ڕەنگاوڕەنگەکانی تیشک (radiocontrast agents) دروست دەبن، بۆ کەمکردنەوەی زیانی گورچیلە بەکاردێت. هەروەها لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان وەک OCD و ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، فایبرۆزی کیسەیی (cystic fibrosis)، نەخۆشی درێژخایەنی گیرانی سییەکان (COPD)، هەوکردنی سییەکان (pneumonia)، برۆنکایتی درێژخایەن (chronic bronchitis)، برۆنکێکتاسیس (bronchiectasis). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: ڕزگارکردنی ژیانی نەخۆش لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، باشترکردنی هەناسەدان و کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی بەڵغەم، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی نەخۆشییەکانی گورچیلە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: وەک دژە ژەهرێک، کاریگەرییەکەی بە خێرایی دەستپێدەکات، بەتایبەتی کاتێک لە ماوەی 8 کاتژمێری یەکەمدا دوای خواردنی پاراسیتامۆڵ دەدرێت. وەک موکۆلیتیکێک، کاریگەرییەکەی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی دەرمانەکە پەیوەستە بە دۆز و ڕێگەی بەکارهێنان. لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، چارەسەرەکە بۆ ماوەی 20-21 کاتژمێر بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەکرێت کارلێک لەگەڵ هەندێک دەرمانی کۆکەشکێن (antitussives) بکات بەهۆی کەمکردنەوەی توانای دەرچوونی بەڵغەم. هەروەها لەگەڵ دەرمانەکانی نایترۆگلیسیرین (nitroglycerin) دەکرێت کاریگەرییەکانی نایترۆگلیسیرین زیاد بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەکرێت هەڵمژینی ئەسیتیلسیستین کەم بکاتەوە، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکانی گەدە دەکرێت لەگەڵ خواردندا بدرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگە کە ئەسیتیلسیستین بە زووترین کات دوای ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ بدرێت بۆ باشترین ئەنجام. شێوەی دەرزییەکەی بەتایبەتی بۆ حاڵەتە سەختەکان یان کاتێک نەخۆش ناتوانێت بە دەم وەری بگرێت بەکاردێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: هیچ دەرمانێکی تر نییە کە بە هەمان شێوە وەک دژە ژەهرێک بۆ پاراسیتامۆڵ کار بکات. وەک موکۆلیتیکێک، لەگەڵ دەرمانەکانی تر وەک دۆرناز ئەلفا (dornase alfa) جیاوازی هەیە لە میکانیزمی کارکردندا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەتایبەتی لە نەخۆشانی هەستیاریدا. گرنگییەکەی لە ڕزگارکردنی ژیان و باشترکردنی کوالێتی ژیاندا زۆر گەورەیە.
Ziagen
abacavir
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئاباکاڤیر دەرمانێکی دژە ڤایرۆسییە و سەر بە پۆلی (Nucleoside Reverse Transcriptase Inhibitor - NRTI)ە. کار دەکات بە ڕێگریکردن لە ئەنزیمی (reverse transcriptase) کە ڤایرۆسی HIV پێویستی پێیەتی بۆ گۆڕینی RNAی خۆی بۆ DNA و پاشان یەکگرتنی لەگەڵ DNAی خانەخوێ. ئەمەش ڕێگری دەکات لە زۆربوونی ڤایرۆسەکە و بڵاوبوونەوەی لە جەستەدا. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئاباکاڤیر ئەنالۆگێکی گوانۆزینە (guanosine analog) کە پێویستی بە چالاککردن هەیە لەناو خانەکاندا بۆ ئەوەی ببێتە فۆرمی چالاک (carbovir triphosphate). ئەم فۆرمە چالاکە ڕێگری لە دروستبوونی زنجیرەی DNAی ڤایرۆسەکە دەکات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر خانە تووشبووەکانی HIV هەیە، بە کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) و زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، کە ئەمەش بەرگری جەستە بەهێز دەکات و یارمەتی جەستە دەدات بۆ بەرەنگاربوونەوەی نەخۆشییە دەرفەتخوازەکان. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: ئاباکاڤیر بە خێرایی و بە باشی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای وەرگرتنی بە زار. بەردەستبوونی زیندەیی (bioavailability) نزیکەی 83%ە، کە ئەمەش واتای ئەوەیە بەشێکی زۆری دەرمانەکە دەگاتە سووڕی خوێن. - دابەشبوون لە جەستەدا: بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانەش شلەی مێشک و بڕبڕەی پشت (cerebrospinal fluid - CSF)، کە ئەمەش گرنگە بۆ چارەسەرکردنی تووشبوونەکانی HIV لە کۆئەندامی دەماردا. - میتابۆلیزم و دەرچوون: بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی (alcohol dehydrogenase) و (glucuronyl transferase). کەمتر لە 2%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت، و نزیکەی 60%ی دۆزەکە بە شێوەی میتابۆلیت لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لە پلازمادا نزیکەی 1.5 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە پلازمادا (Tmax) دوای وەرگرتنی بە زار نزیکەی 0.7-1.7 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1 لە گەورە و منداڵاندا. هەمیشە وەک بەشێک لە چارەسەری دژە ڤایرۆسی چالاک (Highly Active Antiretroviral Therapy - HAART) بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هیچ بەکارهێنانێکی لاوەکی پەسەندکراوی نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: تووشبوونی ڤایرۆسی HIV-1، کە دەبێتە هۆی نەخۆشی ئایدز (AIDS). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی باری ڤایرۆسی (viral load) بۆ ئاستێکی نادیار، زیادکردنی ژمارەی خانەکانی CD4+، باشترکردنی سیستەمی بەرگری، درێژکردنەوەی تەمەن و باشترکردنی کوالێتی ژیانی تووشبووان بە HIV. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژە ڤایرۆسی لە چەند هەفتەی یەکەمی چارەسەردا دەست پێدەکات، بە کەمبوونەوەی باری ڤایرۆسی. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەردەوامە بە درێژایی ماوەی چارەسەر، بە مەرجێک بە شێوەیەکی ڕێک و پێک وەربگیرێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): ئاباکاڤیر دەکرێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی وەک (ethanol) بکات و ببێتە هۆی زیادبوونی چڕی ئاباکاڤیر لە خوێندا. هەروەها کارلێک لەگەڵ (methadone) هەیە کە دەکرێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی چڕی میتادۆن و پێویستی بە ڕێکخستنی دۆز هەبێت. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی ئاباکاڤیر نییە، بۆیە دەکرێت لەگەڵ خۆراک یان بەبێ خۆراک وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگترین خاڵی تایبەت بریتییە لە پێویستی ئەنجامدانی پشکنینی هەستیاری جینی (HLA-B*5701) پێش دەستپێکردنی چارەسەر. ئەم پشکنینە بۆ کەمکردنەوەی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەخت و ژیانترسێنە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە بەوەی کە مەترسی کاردانەوەی هەستیاری سەختی هەیە کە پەیوەستە بە بوونی ئەلێلی HLA-B*5701. دەرمانەکانی تری NRTI ئەم مەترسییە تایبەتەیان نییە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: ئاباکاڤیر دەرمانێکی کاریگەرە بۆ چارەسەری HIV، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسی کاردانەوەی هەستیاری و هەندێک کاریگەری لاوەکی دیکە. چاودێری پزیشکی بەردەوام زۆر گرنگە.
Apresoline, Hydralazine Hydrochloride
hydralazine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): هایدرالازین دەرمانێکی دژە پەستانی خوێنە و سەر بە پۆلی فراوانکەرەکانی خوێنبەرەکانە (vasodilators). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە خاوکردنەوەی ڕاستەوخۆی ماسولکە لووسەکانی دیواری خوێنبەرە بچووکەکان (arterioles)، بەتایبەتی خوێنبەرەکانی بەرگری (resistance arterioles). ئەمەش دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی (systemic vascular resistance) و لە ئەنجامدا پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. بە پێچەوانەی فراوانکەرەکانی خوێنهێنەرەکان (venodilators)، هایدرالازین کاریگەرییەکی کەمتری لەسەر خوێنهێنەرەکان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: هایدرالازین سەر بە گرووپی کیمیایی فثالازینەکانە (phthalazines). تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکەن کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی هەبێت لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان، بەبێ ئەوەی کاریگەگیری لەسەر ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان (adrenergic receptors) هەبێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی بەرگریی دەوریی سیستەمی، هایدرالازین بارگرانیی دوای دڵ (afterload) کەم دەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی دەرهاویشتەی دڵ (cardiac output) و کەمکردنەوەی کاری دڵ. ئەم کاریگەرییە دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ (reflex tachycardia) و زیادبوونی چالاکیی سیستەمی دەماری سۆمپاثەتیک (sympathetic nervous system)، بۆیە زۆرجار لەگەڵ دەرمانەکانی بلۆککەری بێتا (beta-blockers) بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئەم کاریگەرییە لاوەکیانە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هایدرالازین بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت دوای بەکارهێنانی بە زاراوە. بەڵام، بەردەستبوونی زیندەییەکەی زۆر گۆڕانکاری بەسەردا دێت (لە 10% بۆ 50%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە بە "خاو میتابۆڵیزم" (slow acetylators) ناسراون. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، بەتایبەتی لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان. نزیکەی 85-90%ی دەرمانەکە بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆڵیزمی بۆ دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی پرۆسەی ئەسیتایلەیشنەوە (acetylation). دەرچوونی دەرمانەکە و میتابۆڵیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوەیە لە ڕێگەی میزەوە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی هایدرالازین لە خوێندا لە نێوان 2 بۆ 8 کاتژمێرە، بەڵام ئەمە زۆر پشت بە باری ئەسیتایلەیشنی تاکەکەسی دەبەستێت (خێرا یان خاو). کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا دوای بەکارهێنانی بە زاراوە نزیکەی 1 بۆ 2 کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی پەستانی خوێنی بەرز (hypertension)، بەتایبەتی پەستانی خوێنی مامناوەند بۆ توند، زۆرجار وەک بەشێک لە چارەسەرێکی تێکەڵاو لەگەڵ دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن. هەروەها لە قەیرانی پەستانی خوێن (hypertensive crisis) بە شێوەی دەرزی بەکاردێت. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە چارەسەرکردنی سستبوونی دڵ (heart failure) بەکاردێت، بەتایبەتی لەگەڵ نایترەیتەکان (nitrates)، بۆ کەمکردنەوەی بارگرانیی سەر دڵ و باشترکردنی دەرهاویشتەی دڵ، بەتایبەتی لە نەخۆشانی ڕەگەز ڕەشدا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: پەستانی خوێنی بەرز، قەیرانی پەستانی خوێن، سستبوونی دڵ (بە شێوەی لاوەکی). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی پەستانی خوێن، باشترکردنی نیشانەکانی سستبوونی دڵ، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی پەیوەست بە پەستانی خوێنی بەرز وەک جەڵتەی مێشک و نەخۆشییەکانی دڵ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: دوای بەکارهێنانی بە زاراوە، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 20-30 خولەکدا دەستپێدەکات. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) بەکاردێت، کاریگەرییەکەی لە ماوەی 5-20 خولەکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن دوای بەکارهێنانی بە زاراوە بۆ ماوەی 6-12 کاتژمێر دەمێنێتەوە. دوای بەکارهێنانی بە شێوەی دەرزی، ماوەی کارکردنی کەمترە، نزیکەی 2-6 کاتژمێر. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): هایدرالازین دەتوانێت کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێنی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن (وەک بلۆککەرەکانی بێتا، دایۆرێتیکەکان، بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم) زیاد بکات. بەکارهێنانی لەگەڵ دەرمانەکانی وەک دیازۆکساید (diazoxide) یان نایترۆپروساید (nitroprusside) دەتوانێت ببێتە هۆی دابەزینی زۆری پەستانی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت بەردەستبوونی زیندەیی هایدرالازین زیاد بکات، بەتایبەتی لەو کەسانەی کە خاو میتابۆڵیزمن، بۆیە باشترە بە بەردەوامی لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بەکاربهێنرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: هایدرالازین دەتوانێت ببێتە هۆی ڕیفڵێکسی لێدانی خێرای دڵ و زیادبوونی چالاکیی ڕژێنە ئەدرینالەکان، کە دەتوانێت ببێتە هۆی نیشانەکانی وەک دڵەکوتێ و ئازاری سنگ. هەروەها مەترسیی دروستبوونی نەخۆشییەکی هاوشێوەی لوپوس (drug-induced lupus-like syndrome) هەیە، بەتایبەتی لە دۆزی بەرز و بەکارهێنانی درێژخایەن. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە پێچەوانەی زۆربەی دەرمانەکانی تری دژە پەستانی خوێن کە کاریگەرییان لەسەر سیستەمی ڕینین-ئەنجیۆتێنسین-ئەلدۆستیرۆن (RAAS) یان ڕیچێپتۆرە ئەدرێنێرژیکەکان هەیە، هایدرالازین ڕاستەوخۆ کار لەسەر ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان دەکات. ئەمەش وای لێدەکات کە لە هەندێک دۆخی تایبەتدا بەسوود بێت، وەک پەستانی خوێنی بەرز لە کاتی دووگیانیدا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: هایدرالازین دەرمانێکی کاریگەرە بۆ دابەزاندنی پەستانی خوێن، بەڵام پێویستی بە چاودێریی ورد هەیە بەهۆی کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک لێدانی خێرای دڵ و مەترسیی لوپوسی دەرمانی. زۆرجار وەک دەرمانێکی هێڵی دووەم یان سێیەم بەکاردێت کاتێک دەرمانەکانی تر کاریگەر نین یان نەخۆش ناتوانێت بەکاریان بهێنێت.
Folacin, FolaPure, Folate, Folic Acid Tablets
folic+acid
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: فۆلیک ئەسید ڤیتامینێکی ئاوەکییە لە گرووپی B (B9). وەک پێشەنگێک کاردەکات بۆ تێتراهیدڕۆفۆلات (THF)، کە زۆر گرنگە بۆ دروستکردن و چاککردنەوەی DNA، مێتیلکردن (methylation)، و چەندین کارلێکی میتابۆلیزمی، بەتایبەتی لە خانەکاندا کە بە خێرایی دابەش دەبن (وەک خڕۆکە سوورەکانی خوێن). - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: فۆلیک ئەسید بریتییە لە مشتەقێکی پتریداین (pteridine derivative) کە بۆ گەشە و دابەشبوونی خانەکان زۆر پێویستە. ئەم ڤیتامینە ڕۆڵێکی سەرەکی هەیە لە دروستکردنی پۆرین و پیریمیدینەکان، کە پێکهاتەی سەرەکی DNA و RNAن. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەری سەرەکی فۆلیک ئەسید لەسەر سیستەمی جەستە بریتییە لە پشتگیریکردنی دروستبوونی خڕۆکە سوورەکانی خوێن (erythropoiesis)، پاراستنی تەندروستی سیستەمی دەمار، و گەشەی تەندروستی کۆرپەلە لە کاتی دووگیانیدا. کەمی فۆلیک ئەسید دەبێتە هۆی کەمخوێنی مێگالۆبلاستیک و کێشەی گەشەی کۆرپەلە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): فۆلیک ئەسید بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت، بەتایبەتی لە دوانزەگرێ و ڕیخۆڵە باریکەدا. بەردەستبوونی زیندەیی بەرزە و نزیکەی 100%ە بۆ دۆزە بچووکەکان. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جەستەدا دابەش دەبێت و بە تایبەتی لە جگەردا کۆدەبێتەوە. دەتوانێت بەربەستی پلاسنتا ببڕێت و بچێتە ناو شیری دایکەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): فۆلیک ئەسید لە جگەر و ڕیخۆڵە باریکەدا میتابۆلیزم دەکرێت بۆ شێوە چالاکەکەی، کە تێتراهیدڕۆفۆلاتە. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت، و بڕێکی کەمیشی لە ڕێگەی پیساییەوە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی فۆلیک ئەسیدی نەمێتابۆلیزەکراو کورتە (چەند خولەکێک)، بەڵام نیوە تەمەنی میتابۆلیتە چالاکەکان درێژترە. بەرزترین چڕی لە پلازمادا لە ماوەی نزیکەی 1 کاتژمێردا دوای وەرگرتنی دۆزی دەمکی دەگاتێ. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردن و پێشگیریکردن لە کەمخوێنی کەمی فۆلات، و پێشگیریکردن لە کێشەکانی بۆری دەمار (Neural Tube Defects) لە کۆرپەلەدا. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: وەک یارمەتیدەرێک لە چارەسەری مێتۆترێکسەیت (methotrexate) و لە حاڵەتەکانی بەرزبوونەوەی هۆمۆسیستاین (hyperhomocysteinemia). - نەخۆشییە ئامانجەکان: کەمخوێنی مێگالۆبلاستیک، کێشەکانی بۆری دەمار، هەندێک مەترسی دڵ و بۆری خوێن. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: گەڕاندنەوەی دروستبوونی ئاسایی خڕۆکەکانی خوێن، پێشگیریکردن لە کێشە گەورەکانی لەدایکبوون، و باشترکردنی تەندروستی دەمار. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: وەڵامدانەوەی خوێنناسی (hematological response) بە گشتی لە ماوەی چەند ڕۆژێک بۆ چەند هەفتەیەکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بۆ کەمی بەردەوام یان پێشگیریکردن، پێویستە بەردەوام دەرمانەکە وەربگیرێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی دژە گرتن (anticonvulsants)، مێتۆترێکسەیت، و پیریمێتامین (pyrimethamine) هەیە. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: بە گشتی خواردن کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی فۆلیک ئەسید نییە، بەڵام هەندێک خۆراک دەتوانن هەڵمژین کەم بکەنەوە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: زۆر گرنگە بۆ ژنانی دووگیان یان ئەوانەی پلانی دووگیانیان هەیە. دەتوانێت نیشانەکانی کەمی ڤیتامین B12 بشارێتەوە، کە پێویستە ئاگاداری لێبکرێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: وەک ڤیتامینێکی B، ڕۆڵێکی ناوازەی هەیە و جیاوازە لە دەرمانەکانی تری چارەسەری کەمخوێنی. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی زۆر سەلامەتە و گرنگییەکی زۆری هەیە بۆ تەندروستی گشتی، بەتایبەتی بۆ ژنانی لە تەمەنی منداڵبووندا.
Glucotrol, Glucotrol XL
glipizide
گلیپیزاید دەرمانێکە سەر بە پۆلی سۆلفۆنیل یۆریاکان (sulfonylureas) کە بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی شەکرەی جۆری 2. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی یارمەتی کۆنترۆڵکردنی ئاستی شەکری خوێن دەدات. • **فارماکۆلۆژی (Pharmacology):** گلیپیزاید کار دەکات بە هاندانی خانەکانی بێتا (beta cells) لە پەنکریاسدا بۆ دەردانی ئەنسۆلینی زیاتر. ئەنسۆلین هۆرمۆنێکە کە یارمەتی گواستنەوەی شەکر لە خوێنەوە بۆ ناو خانەکانی جەستە دەدات بۆ بەکارهێنان وەک وزە. هەروەها، گلیپیزاید دەکرێت هەستیاری خانەکانی جەستە بۆ ئەنسۆلین زیاد بکات و دەردانی گلوکۆز لە جگەرەوە کەم بکاتەوە. ئەم کاریگەرییانە پێکەوە دەبنە هۆی دابەزاندنی ئاستی شەکری خوێن. • **فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics):** گلیپیزاید بە خێرایی و بە تەواوی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت دوای خواردنی بە دەم. کاریگەرییەکەی بەگشتی لە ماوەی 30 خولەکدا دەست پێدەکات و کاریگەرییەکەی بۆ 10-24 کاتژمێر دەمێنێتەوە، بەپێی جۆری دەرمانەکە (ئاسایی یان درێژخایەن). گلیپیزاید بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جگەردا میتابۆڵیزە دەکرێت بۆ گۆڕانکارییەکانی بێ چالاکی، و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. نیوەتەمەنی (half-life) گلیپیزایدی ئاسایی نزیکەی 2-4 کاتژمێرە. • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان (Clinical Uses):** گلیپیزاید بە تەنیا یان لەگەڵ دەرمانەکانی تری شەکرەدا بەکاردێت بۆ باشترکردنی کۆنترۆڵی گشتی شەکری خوێن لە نەخۆشانی شەکرەی جۆری 2 دا. ئەم دەرمانە بەشێکە لە پلانی چارەسەری گشتگیر کە ڕێجیمێکی تەندروست و وەرزشی بەردەوام لەخۆدەگرێت. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان (Special Characteristics):** گلیپیزاید بۆ شەکرەی جۆری 1 بەکارنایەت، چونکە لە شەکرەی جۆری 1دا پەنکریاس بە تەواوی ئەنسۆلین بەرهەم ناهێنێت. یەکێک لە کاریگەرییە لاوەکییە سەرەکییەکانی بریتییە لە مەترسی کەمی شەکری خوێن (hypoglycemia)، بەتایبەت ئەگەر ژەمەکان بە ڕێک و پێک نەخورێن یان وەرزشی زۆر بکرێت. پێویستە نەخۆشەکان بەردەوام چاودێری ئاستی شەکری خوێنیان بکەن.
Onfi, Sympazan, Frisium
clobazam
کلۆبازام دەرمانێکی بێنزۆدیازێپینە کە بە شێوەیەکی سەرەکی وەک چارەسەرێکی یارمەتیدەر بۆ جۆرەکانی گرتنی پەرکەم بەکاردێت، بەتایبەتی بۆ نەخۆشیی لێنۆکس-گاستۆ (Lennox-Gastaut Syndrome) لە منداڵان و گەورەساڵاندا. ئەم دەرمانە کاریگەریی هێورکەرەوە و دژە-گرژبوونی هەیە. • **فارماکۆلۆژیا (Pharmacology):** کلۆبازام کاریگەرییەکانی ترانسپاسمی گاما-ئەمینۆبوتیریک ئەسید (GABA)، کە گواستەرەوەیەکی دەماری سەرەکییە و کاری هێورکەرەوەی هەیە لە مێشکدا، بەهێز دەکات. ئەمە بەستنەوەی کلۆبازام بە وەرگرەکانی GABA-A لە سیستەمی دەماری ناوەنددا ڕوودەدات، کە دەبێتە هۆی زیادبوونی هاتنەژوورەوەی ئایۆنەکانی کلۆراید بۆ ناو خانە دەمارییەکان. ئەمەش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی چالاکیی کارەبایی لە مێشکدا و بەم شێوەیە گرتنەکان کەم دەکاتەوە و کاریگەریی دژە-دڵەڕاوکێ و هێورکەرەوەی دەبێت. • **فارماکۆکینێتیک (Pharmacokinetics):** * **هەڵمژین (Absorption):** کلۆبازام بە خێرایی و بە تەواوی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت دوای وەرگرتنی بە زار. گەیشتن بە لووتکەی چڕی لە خوێندا (Tmax) نزیکەی 1 بۆ 4 کاتژمێر دەخایەنێت. * **دابەشبوون (Distribution):** بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، لەوانەش سیستەمی دەماری ناوەند. بە ڕێژەی نزیکەی 82-90% بە پرۆتینەکانی پلاسما دەبەسترێتەوە. * **مێتابۆلیزم (Metabolism):** بە شێوەیەکی بەرچاو لە جگەردا مێتابۆلێز دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی CYP2C19 و CYP3A4. گۆڕانکاریی سەرەکییەکەی بریتییە لە دروستبوونی مێتابۆلێتێکی چالاک بە ناوی N-دێسمێسیلکلۆبازام (N-desmethylclobazam)، کە ئەویش کاریگەریی دژە-گرژبوونی هەیە و تەمەنی نیوەی درێژترە لە کلۆبازام خۆی. * **دەردان (Excretion):** کلۆبازام و مێتابۆلێتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی میزەوە دەردەدرێن (نزیکەی 80%) و بڕێکی کەمیش لە ڕێگەی پیساییەوە. تەمەنی نیوەی دەردانی کلۆبازام نزیکەی 36-42 کاتژمێرە، لە کاتێکدا تەمەنی نیوەی N-دێسمێسیلکلۆبازام نزیکەی 71-82 کاتژمێرە، ئەمەش وای لێدەکات کاریگەریی درێژخایەنی هەبێت. • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان (Clinical Uses):** بە شێوەیەکی سەرەکی وەک چارەسەرێکی یارمەتیدەر بۆ گرتنەکانی پەیوەست بە نەخۆشیی لێنۆکس-گاستۆ بەکاردێت. هەروەها دەتوانرێت بۆ چارەسەرکردنی دڵەڕاوکێ وەک بێنزۆدیازێپینەکانی تر بەکاربهێنرێت، بەڵام بەکارهێنانە سەرەکییەکەی لە ئێستادا بۆ پەرکەمە. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان (Special Characteristics):** کلۆبازام بەوە ناسراوە کە کاریگەریی هێورکەرەوەی کەمترە بە بەراورد بە بێنزۆدیازێپینەکانی تر لە دۆزی چارەسەریدا، بەڵام هێشتا کاریگەریی دژە-گرژبوونی بەهێزی هەیە. بەهۆی تەمەنی نیوەی درێژی خۆی و مێتابۆلێتە چالاکەکەی، دەتوانرێت بە یەک یان دوو جار لە ڕۆژێکدا بدرێت. وەک هەموو بێنزۆدیازێپینەکان، ئەگەری دروستبوونی ئالوودەبوون و کشانەوەی هەیە ئەگەر بە شێوەیەکی لەناکاو وەستێنرێت.
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
acetylsalicylic acid
ئەسپرین (ئەسیتیل سالیسیلیک ئەسید) یەکێکە لە دەرمانە کۆن و بەربڵاوەکان کە سەر بە پۆلی دژە-هەوکردنە ناستیرۆیدییەکان (NSAIDs) و هەروەها وەک ماددەیەکی دژە-مەیین کاردەکات. • **فارماکۆلۆژی:** ئەسپرین کاریگەرییەکانی بەهۆی ڕێگریکردن لە ئەنزیمی سایکلۆئۆکسیجینەیز (COX-1 و COX-2) دەردەخات. ئەم ئەنزیمانە بەرپرسن لە دروستکردنی پرۆستاگلاندینەکان، کە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە دروستبوونی ئازار، هەوکردن و تا. بە ڕێگریکردن لە COX-1، ئەسپرین هەروەها ڕێگری لە دروستبوونی ترۆمبۆکسان A2 دەکات لە پلاتێلێتەکاندا، کە ماددەیەکی گرنگە بۆ مەیینی خوێن. ئەم کاریگەرییە دژە-مەیینە بە شێوەیەکی هەمیشەیی (irreversible) دەبێت لەسەر پلاتێلێتەکان بۆ ماوەی ژیانی پلاتێلێتەکە (نزیکەی ٧-١٠ ڕۆژ). • **فارماکۆکینێتیک:** * **مژین (Absorption):** ئەسپرین بە خێرایی لە ڕیخۆڵە بچووکەکانەوە دەمژرێت، هەرچەندە بڕێکی کەمیشی لە گەدەدا دەمژرێت. بوونی خواردن لە گەدەدا دەتوانێت خێرایی مژین کەم بکاتەوە. * **دابەشبوون (Distribution):** بە خێرایی بەسەر شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و دەتوانێت بەربەستی خوێن-مێشک و بەربەستی وەرسی تێپەڕێنێت. * **میتابۆلیزم (Metabolism):** لە جگەردا بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ سالیسیلیک ئەسیدی چالاک، کە ئەویش خۆی دەگۆڕێت بۆ میتابۆلیتەکانی تر. * **دەردان (Excretion):** سالیسیلیک ئەسید و میتابۆلیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەدرێن. نیوەتەمەنی دەردانی ئەسپرین کورتە (نزیکەی ١٥-٢٠ خولەک)، بەڵام نیوەتەمەنی سالیسیلیک ئەسید درێژترە (نزیکەی ٢-٣ کاتژمێر بۆ دۆزی ئاسایی، و زیاتر بۆ دۆزی بەرز). • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان:** ئەسپرین بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی تا، کەمکردنەوەی هەوکردن، و گرنگتر لە هەموویان، بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان بەهۆی کاریگەرییەکەی لەسەر مەیینی خوێن. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان:** کاریگەری دژە-مەیینی ئەسپرین بەهۆی ڕێگریکردنی هەمیشەیی لە پلاتێلێتەکان، تایبەتمەندییەکی ناوازەیە کە لە زۆربەی NSAIDەکانی تر جیای دەکاتەوە. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە دەرمانێکی سەرەکی لە ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
Uroxatral, Xatral
alfuzosin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): ئەلفوزۆسین سەر بە پۆلی بلۆککەرەکانی ئەلفا-١ ئەدرێنێرژیکە. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی ڕیچەپتەرەکانی ئەلفا-١ ئەدرێنێرژیک لە ماسولکە لووسەکانی پرۆستات، بنکی میزەڵدان، و میزەڕۆی پرۆستاتی بلۆک دەکات. ئەم بلۆککردنە دەبێتە هۆی خاوبوونەوەی ئەو ماسولکانە، کە بەهۆیەوە بەرگریی میزەڕۆ کەم دەبێتەوە و ڕێڕەوی میز باشتر دەبێت. ئەم میکانیزمە یارمەتیدەرە بۆ کەمکردنەوەی نیشانەکانی گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجە (BPH). - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەلفوزۆسین بریتییە لە مشتەقێکی کینازۆلین (quinazoline derivative). تایبەتمەندییەکانی بریتین لە هەڵبژاردەیی بۆ ژێر-جۆرەکانی ئەلفا-١A و ئەلفا-١D ڕیچەپتەرەکان، کە وا دەکات کاریگەریی کەمتر لەسەر فشاری خوێن هەبێت بە بەراورد بە هەندێک بلۆککەری ئەلفای تر، بەڵام هێشتا مەترسیی دابەزینی فشاری خوێنی ڕاوەستاو (orthostatic hypotension) هەیە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی گرژبوونی ماسولکە لووسەکانی پرۆستات و میزەڵدان، ئەلفوزۆسین یارمەتی باشترکردنی نیشانەکانی میزکردن دەدات کە پەیوەستن بە BPH، وەک زەحمەتی لە دەستپێکردنی میزکردن، لاوازیی لێشاوی میز، هەستکردن بە تەواو نەکردنی میزەڵدان، و زۆر میزکردن بە تایبەت لە شەواندا. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): ئەلفوزۆسین بە باشی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت دوای خواردنی. بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی ٤٩% بۆ ٥٩%ە، و خواردن کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی هەیە، بۆیە پێویستە لەگەڵ ژەمێکدا بخورێت. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت. نزیکەی ٨٢% بۆ ٩٠%ی دەرمانەکە بە پڕۆتینەکانی پلاسماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت، بە پلەی یەکەم لە ڕێگەی ئەنزیمی CYP3A4. تەنها ١١%ی دۆزەکە بە شێوەی نەکراو لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت. زۆربەی میتابۆلیتەکان لە ڕێگەی پیساییەوە دەردەچن. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دەرچوونی نزیکەی ٥ بۆ ٨ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە پلاسما (Tmax) نزیکەی ٨ کاتژمێرە دوای خواردنی حەبی درێژخایەن. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجە (BPH) لە پیاواندا، وەک زەحمەتی لە میزکردن، میزکردنی زۆر، و هەستکردن بە تەواو نەکردنی میزەڵدان. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە هەندێک حاڵەتدا، بەڵام بە شێوەیەکی کەمتر، بۆ چارەسەرکردنی بەردی گورچیلە (nephrolithiasis) بەکارهاتووە بۆ ئاسانکردنی دەرچوونی بەردە بچووکەکان. - نەخۆشییە ئامانجەکان: گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجە (BPH) و نیشانەکانی خوارەوەی ڕێڕەوی میز (LUTS) کە پەیوەستن بەم حاڵەتەوە. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی نیشانەکانی میزکردن، باشترکردنی لێشاوی میز، و کەمکردنەوەی پێویستی بە میزکردن لە شەواندا، کە دەبێتە هۆی باشتربوونی کوالێتی ژیانی نەخۆش. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی دەتوانن لە ماوەی چەند ڕۆژێک یان هەفتەیەکدا دەست پێ بکەن، بەڵام کاریگەریی تەواو لەوانەیە چەند هەفتەیەکی پێ بچێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی فۆرمی درێژخایەنەوە، کاریگەرییەکەی بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێکی گرنگی هەیە لەگەڵ دەرمانەکانی تر کە کاریگەرییان لەسەر فشاری خوێن هەیە (وەک دەرمانەکانی دابەزاندنی فشاری خوێن، بلۆککەرەکانی ئەلفای تر)، دەرمانەکانی درێژکردنەوەی ماوەی QT، و بەهێزکەرەکانی ئەنزیمی CYP3A4 (وەک کیتۆکۆنازۆل، ئیتراکۆنازۆل، ڕیتۆناڤیر). - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن هەڵمژینی ئەلفوزۆسین زیاد دەکات، بۆیە پێویستە دەرمانەکە دوای ژەمێکی سەرەکی بخورێت بۆ دڵنیابوون لە هەڵمژینی گونجاو و کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکان. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: ئەلفوزۆسین بە شێوەیەکی گشتی کاریگەرییەکی کەمتری لەسەر فشاری خوێن هەیە بە بەراورد بە هەندێک بلۆککەری ئەلفای تر، بەڵام هێشتا مەترسیی دابەزینی فشاری خوێنی ڕاوەستاو هەیە، بە تایبەت لە سەرەتای چارەسەردا. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە لە بلۆککەرەکانی ئەلفای تر (وەک تەمسیولۆسین) بەوەی کە پێویستە لەگەڵ خواردندا بخورێت و هەندێک جار کاریگەریی زیاتری لەسەر فشاری خوێن هەیە. هەروەها، بە پێچەوانەی هەندێک دەرمانی تر، پێویستی بە تیتراسیۆن (زیادکردنی دۆز بە پۆل پۆل) نییە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: پرۆفایلێکی سەلامەتیی قبوڵکراوی هەیە بۆ چارەسەرکردنی BPH، بەڵام پێویستە پزیشک ئاگاداریی تەواوی هەبێت لە مەترسییەکانی دابەزینی فشاری خوێن و کارلێکە دەرمانییەکان. گرنگیی چارەسەری لە باشترکردنی کوالێتی ژیانی نەخۆش و کەمکردنەوەی نیشانە بێزارکەرەکانی BPH دایە.