سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
acetylcysteine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئەسیتیلسیستین دەرمانێکی موکۆلیتیکە (شلبکەرەوەی بەڵغەم) و دژە ژەهرە بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ. وەک موکۆلیتیکێک، بە شلبکردنەوەی بەڵغەم کار دەکات لە ڕێگەی شکاندنی بەندەکانی دایسەلفاید (disulfide bonds) لە پرۆتینەکانی موکۆپۆلیساکارید (mucopolysaccharide) لە بەڵغەمدا، بەمەش چڕی و لینجی بەڵغەم کەم دەکاتەوە و ئاسانکاری دەکات بۆ دەرچوونی. وەک دژە ژەهرێک بۆ ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، وەک پێشەنگێک (precursor) بۆ گلوتاسیۆن (glutathione) کار دەکات. کاتێک بڕێکی زۆر پاراسیتامۆڵ دەخورێت، میتابۆلیتێکی ژەهراوی بە ناوی N-acetyl-p-benzoquinone imine (NAPQI) دروست دەبێت کە بە شێوەیەکی ئاسایی بە گلوتاسیۆن بێ زیان دەکرێت. لە ژەهراویبووندا، گلوتاسیۆن کەم دەبێتەوە و NAPQI زیان بە خانەکانی جگەر دەگەیەنێت. ئەسیتیلسیستین ئاستی گلوتاسیۆن زیاد دەکاتەوە و ڕاستەوخۆش وەک دژە ئۆکسیدانتێک کار دەکات، بەمەش زیانەکانی جگەر کەم دەکاتەوە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسیتیلسیستین بریتییە لە N-acetyl derivative ی ئەمینۆ ئەسیدی سیستین (cysteine). خاوەنی گرووپی سلفهیدریل (sulfhydryl group) ی ئازادە کە بەرپرسە لە کاریگەرییە موکۆلیتیکییەکەی و توانای زیادکردنی گلوتاسیۆن. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەرییەکانی لەسەر سیستەمی هەناسەدان بە شلبکردنەوەی بەڵغەم و ئاسانکردنی دەرچوونیەتی. لەسەر سیستەمی جگەر، بە پاراستنی ئاستی گلوتاسیۆن و بێ زیانکردنی میتابۆلیتی ژەهراوی پاراسیتامۆڵ، جگەر لە زیان دەپارێزێت. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): دوای خواردنی بە دەم، ئەسیتیلسیستین بە خێرایی هەڵدەمژرێت لە ڕیخۆڵەکانەوە. بەردەستبوونی زیندەیی بە دەم کەمە (نزیکەی 4-10%) بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا. کاتێک بە شێوەی دەرزی (intravenous) دەدرێت، بەردەستبوونی زیندەیی 100%ە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی لە جگەر، گورچیلە، سییەکان و پلازما. بە ڕێژەیەکی کەم بە پرۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە خێرایی لە جگەردا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت بۆ سیستین و دواتر بۆ میتابۆلیتەکانی تر. بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت وەک میتابۆلیتە بێ زیانەکان. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەسیتیلسیستین دوای خواردنی بە دەم نزیکەی 5.6 کاتژمێرە، بەڵام دوای دەرزی لوتکەیی (intravenous) نزیکەی 2 کاتژمێرە. لوتکەی چڕی لە پلازمادا دوای خواردنی بە دەم لە ماوەی 1-2 کاتژمێردا دەگات. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ وەک دژە ژەهرێک. هەروەها وەک موکۆلیتیکێک بۆ شلبکردنەوەی بەڵغەمی چڕ لە نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: لە هەندێک حاڵەتدا بۆ نەخۆشییەکانی گورچیلە کە بەهۆی ماددە ڕەنگاوڕەنگەکانی تیشک (radiocontrast agents) دروست دەبن، بۆ کەمکردنەوەی زیانی گورچیلە بەکاردێت. هەروەها لە چارەسەرکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان وەک OCD و ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، فایبرۆزی کیسەیی (cystic fibrosis)، نەخۆشی درێژخایەنی گیرانی سییەکان (COPD)، هەوکردنی سییەکان (pneumonia)، برۆنکایتی درێژخایەن (chronic bronchitis)، برۆنکێکتاسیس (bronchiectasis). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: ڕزگارکردنی ژیانی نەخۆش لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، باشترکردنی هەناسەدان و کەمکردنەوەی کۆبوونەوەی بەڵغەم، کەمکردنەوەی مەترسییەکانی نەخۆشییەکانی گورچیلە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: وەک دژە ژەهرێک، کاریگەرییەکەی بە خێرایی دەستپێدەکات، بەتایبەتی کاتێک لە ماوەی 8 کاتژمێری یەکەمدا دوای خواردنی پاراسیتامۆڵ دەدرێت. وەک موکۆلیتیکێک، کاریگەرییەکەی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: ماوەی کارکردنی دەرمانەکە پەیوەستە بە دۆز و ڕێگەی بەکارهێنان. لە ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ، چارەسەرەکە بۆ ماوەی 20-21 کاتژمێر بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەکرێت کارلێک لەگەڵ هەندێک دەرمانی کۆکەشکێن (antitussives) بکات بەهۆی کەمکردنەوەی توانای دەرچوونی بەڵغەم. هەروەها لەگەڵ دەرمانەکانی نایترۆگلیسیرین (nitroglycerin) دەکرێت کاریگەرییەکانی نایترۆگلیسیرین زیاد بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەکرێت هەڵمژینی ئەسیتیلسیستین کەم بکاتەوە، بەڵام بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکانی گەدە دەکرێت لەگەڵ خواردندا بدرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: گرنگە کە ئەسیتیلسیستین بە زووترین کات دوای ژەهراویبوون بە پاراسیتامۆڵ بدرێت بۆ باشترین ئەنجام. شێوەی دەرزییەکەی بەتایبەتی بۆ حاڵەتە سەختەکان یان کاتێک نەخۆش ناتوانێت بە دەم وەری بگرێت بەکاردێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: هیچ دەرمانێکی تر نییە کە بە هەمان شێوە وەک دژە ژەهرێک بۆ پاراسیتامۆڵ کار بکات. وەک موکۆلیتیکێک، لەگەڵ دەرمانەکانی تر وەک دۆرناز ئەلفا (dornase alfa) جیاوازی هەیە لە میکانیزمی کارکردندا. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە، بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەتایبەتی لە نەخۆشانی هەستیاریدا. گرنگییەکەی لە ڕزگارکردنی ژیان و باشترکردنی کوالێتی ژیاندا زۆر گەورەیە.
