دەرمانەکان
سەرچاوەیەکی متمانەپێکراو بۆ زانیاری ورد لەسەر دەرمانەکان. دەرمان بەپێی جۆر، پۆل، یان ناو بگەڕە.
Anti
90 دەرمان
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
acetylsalicylic acid
ئەسپرین (ئەسیتیل سالیسیلیک ئەسید) یەکێکە لە دەرمانە کۆن و بەربڵاوەکان کە سەر بە پۆلی دژە-هەوکردنە ناستیرۆیدییەکان (NSAIDs) و هەروەها وەک ماددەیەکی دژە-مەیین کاردەکات. • **فارماکۆلۆژی:** ئەسپرین کاریگەرییەکانی بەهۆی ڕێگریکردن لە ئەنزیمی سایکلۆئۆکسیجینەیز (COX-1 و COX-2) دەردەخات. ئەم ئەنزیمانە بەرپرسن لە دروستکردنی پرۆستاگلاندینەکان، کە ڕۆڵێکی سەرەکییان هەیە لە دروستبوونی ئازار، هەوکردن و تا. بە ڕێگریکردن لە COX-1، ئەسپرین هەروەها ڕێگری لە دروستبوونی ترۆمبۆکسان A2 دەکات لە پلاتێلێتەکاندا، کە ماددەیەکی گرنگە بۆ مەیینی خوێن. ئەم کاریگەرییە دژە-مەیینە بە شێوەیەکی هەمیشەیی (irreversible) دەبێت لەسەر پلاتێلێتەکان بۆ ماوەی ژیانی پلاتێلێتەکە (نزیکەی ٧-١٠ ڕۆژ). • **فارماکۆکینێتیک:** * **مژین (Absorption):** ئەسپرین بە خێرایی لە ڕیخۆڵە بچووکەکانەوە دەمژرێت، هەرچەندە بڕێکی کەمیشی لە گەدەدا دەمژرێت. بوونی خواردن لە گەدەدا دەتوانێت خێرایی مژین کەم بکاتەوە. * **دابەشبوون (Distribution):** بە خێرایی بەسەر شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و دەتوانێت بەربەستی خوێن-مێشک و بەربەستی وەرسی تێپەڕێنێت. * **میتابۆلیزم (Metabolism):** لە جگەردا بە خێرایی دەگۆڕێت بۆ سالیسیلیک ئەسیدی چالاک، کە ئەویش خۆی دەگۆڕێت بۆ میتابۆلیتەکانی تر. * **دەردان (Excretion):** سالیسیلیک ئەسید و میتابۆلیتەکانی بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەدرێن. نیوەتەمەنی دەردانی ئەسپرین کورتە (نزیکەی ١٥-٢٠ خولەک)، بەڵام نیوەتەمەنی سالیسیلیک ئەسید درێژترە (نزیکەی ٢-٣ کاتژمێر بۆ دۆزی ئاسایی، و زیاتر بۆ دۆزی بەرز). • **بەکارهێنانە کلینیکییەکان:** ئەسپرین بە شێوەیەکی بەربڵاو بەکاردێت بۆ کەمکردنەوەی ئازار، دابەزاندنی تا، کەمکردنەوەی هەوکردن، و گرنگتر لە هەموویان، بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان بەهۆی کاریگەرییەکەی لەسەر مەیینی خوێن. • **تایبەتمەندییە تایبەتەکان:** کاریگەری دژە-مەیینی ئەسپرین بەهۆی ڕێگریکردنی هەمیشەیی لە پلاتێلێتەکان، تایبەتمەندییەکی ناوازەیە کە لە زۆربەی NSAIDەکانی تر جیای دەکاتەوە. ئەمەش وای لێدەکات ببێتە دەرمانێکی سەرەکی لە ڕێگریکردن و چارەسەرکردنی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
Keflex, Biocef, Panixine, Daxbia
cephalexin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: سێفالێکسین دەرمانێکی دژە بەکتریایە و سەر بە پۆلی سێفالۆسپۆرینەکانی نەوەی یەکەمە. میکانیزمی کارکردنی بریتییە لە ڕێگریکردن لە دروستبوونی دیواری خانەی بەکتریا. ئەمەش بەستنەوەی بە پڕۆتینەکانی بەستنەوەی پێنسیلین (PBPs) لە دیواری خانەی بەکتریادا دەگرێتەوە، کە دەبێتە هۆی تێکدانی دیواری خانە و مردنی بەکتریا (باکتێریۆسایدال). - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: سێفالێکسین دەرمانێکی بێتا-لاکتامە، هاوشێوەی پێنسیلینەکانە بەڵام خاوەنی ئەڵقەیەکی جیاوازە. ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر بەکتریا گرام-پۆزەتیڤەکان هەیە وەک ستەفیلۆکۆکەس و ستریپتۆکۆکەس، هەروەها لەسەر هەندێک بەکتریای گرام-نێگەتیڤ وەک ئی. کۆلای، کلێبسیێلا، و پرۆتیەس. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: سێفالێکسین بە شێوەیەکی هەڵبژاردەیی خانەکانی بەکتریا دەکاتە ئامانج و کاریگەرییەکی کەمی لەسەر خانەکانی مرۆڤ هەیە، ئەمەش دەبێتە هۆی لەناوبردنی بەکتریا بێ ئەوەی زیانێکی زۆر بە خانەکانی جەستە بگەیەنێت. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): سێفالێکسین بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت و بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی 90% یە، کە ئەمەش وای لێدەکات دەرمانێکی گونجاو بێت بۆ بەکارهێنانی دەمەکی. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکان و شلەکانی جەستەدا بڵاودەبێتەوە، وەک ئێسک، شلەی جومگە، شلەی پەردەی سییەکان، زراو، و میز. بەستنەوەی بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە کەمە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): سێفالێکسین بە شێوەیەکی زۆر کەم لە جەستەدا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت. بە شێوەیەکی سەرەکی وەک خۆی لە ڕێگەی میزەوە دەردەچێت، بە هەردوو میکانیزمی پاڵاوتنی گلومێرولار و دەردانی بۆرییەکانی گورچیلە. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی سێفالێکسین لە کەسانی خاوەن گورچیلەی ئاساییدا نزیکەی 0.5 بۆ 1.2 کاتژمێرە. بەرزترین چڕی لە خوێندا نزیکەی 1 کاتژمێر دوای وەرگرتنی دۆزەکە دەگات. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: سێفالێکسین بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ چارەسەرکردنی جۆرەها هەوکردنی بەکتریایی بەکاردێت، لەوانە هەوکردنی پێست و شانە نەرمەکان، کۆئەندامی میزەڕۆ، کۆئەندامی هەناسە، ئێسک و جومگەکان، و گوێی ناوەڕاست. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ پرۆفایلاکسیس (خۆپارێزی) لە هەندێک نەشتەرگەریدا بەکاردێت، بەتایبەت لە نەخۆشانی هەستیار بە پێنسیلین. - نەخۆشییە ئامانجەکان: هەوکردنەکان کە بە بەکتریا هەستیارەکانی وەک ستەفیلۆکۆکەس ئۆریەس (نە MRSA)، ستریپتۆکۆکەس پایۆجینیس، ئی. کۆلای، کلێبسیێلا نیومۆنیێ، و پرۆتیەس میرابیلیس دروست دەبن. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: دەرمانێکی کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنە باوەکانی کۆمەڵگە و بە گشتی ئەنجامێکی باشی هەیە لە لەناوبردنی بەکتریا هەستیارەکان. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکەی بە خێرایی دەستپێدەکات، بە گشتی لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا نیشانەکانی باشتربوون دەردەکەون. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنە کورتەکەیەوە، پێویستە چەند جارێک لە ڕۆژێکدا وەربگیرێت بۆ پاراستنی ئاستێکی کاریگەر لە خوێندا. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک لەگەڵ پرۆبێنێسید (کە دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستی سێفالێکسین لە خوێندا)، مێتفۆرمین (کە دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستی مێتفۆرمین)، و هەندێک دەرمانی تری زیانبەخش بۆ گورچیلە. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: دەتوانرێت لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن وەربگیرێت. خواردن دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی ناڕەحەتییەکانی کۆئەندامی هەرس. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: سێفالێکسین دەرمانێکی دەمەکییە و بە باشی هەڵدەمژرێت، توانای چوونە ناو شانە جیاوازەکانی جەستەی هەیە. بە گشتی دەرمانێکی سەلامەت و قبوڵکراوە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: وەک سێفالۆسپۆرینێکی نەوەی یەکەم، بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر بەکتریا گرام-پۆزەتیڤەکان هەیە و کاریگەرییەکەی لەسەر بەکتریا گرام-نێگەتیڤەکان کەمترە بە بەراورد لەگەڵ سێفالۆسپۆرینەکانی نەوەکانی دواتر. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: خاوەنی پرۆفایلێکی سەلامەتی باشە و بە شێوەیەکی بەرفراوان بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنە باوەکانی کۆمەڵگە بەکاردێت.
Aspirin, Bayer Aspirin, Ecotrin, Bufferin, Anacin
aspirin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): ئەسپرین دەرمانێکی دژەهەوکردنی ناستیرۆیدییە (NSAID) و هەروەها وەک دژە پلاکی خوێن کار دەکات. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە ڕێگریکردنی نەگەڕاوە لە ئەنزیمەکانی سایکلۆئۆکسیجیناز (COX)، بەتایبەت COX-1 و COX-2. ئەم ڕێگریکردنە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی دروستبوونی پرۆستاگلاندینەکان (کە نێوەندگیرن بۆ ئازار، هەوکردن و تا) و ترۆمبۆکسان A2 (کە هۆکارێکی بەهێزی کۆبوونەوەی پلاکی خوێنە). دۆزی کەم بە شێوەیەکی هەڵبژێردراو COX-1 لە پلاکی خوێندا ڕادەگرێت، کە دەبێتە هۆی کاریگەری دژە پلاکی خوێن. دۆزی بەرزتر هەردوو COX-1 و COX-2 ڕادەگرێت، کە کاریگەری دژەهەوکردن و ئازارشکێن دەبەخشێت. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەسپرین سەر بە گرووپی سالیسیلاتەکانە. لە ڕووی کیمیاییەوە، ترشی ئەسیتیل سالیسیلیکە (acetylsalicylic acid). ترشێکی لاوازە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە ڕاگرتنی دروستبوونی پرۆستاگلاندینەکان، هەوکردن، ئازار و تا کەم دەکاتەوە. بە ڕاگرتنی کۆبوونەوەی پلاکی خوێن، ڕێگری لە دروستبوونی خوێنبەستە دەکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): بە خێرایی و بە تەواوی لە کۆئەندامی هەرسەوە هەڵدەمژرێت، بەتایبەت لە گەدە و ڕیخۆڵە باریکە. بەردەستبوونی زیندەیی بەرزە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان بەسەر زۆربەی شانەکانی لەش و شلەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، لەوانە کۆئەندامی دەماری ناوەند، شیری دایک و شانەکانی کۆرپەلە. بە ڕێژەیەکی زۆر بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە (بەتایبەت ئەلبومین) دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە خێرایی لە کۆئەندامی هەرس، جگەر و خوێندا شیدەبێتەوە بۆ ترشی سالیسیلیک (کە میتابۆلیتە چالاکەکەیەتی). پاشان ترشی سالیسیلیک لە جگەردا دەبەسترێتەوە و بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی ئەسپرین زۆر کورتە (15-20 خولەک) بەهۆی شیدەبوونەوەی خێراوە. ترشی سالیسیلیک نیوە تەمەنێکی درێژتری هەیە (2-3 کاتژمێر لە دۆزی کەمدا، و تا 15-30 کاتژمێر لە دۆزی بەرزدا بەهۆی تێربوونی ڕێڕەوەکانی میتابۆلیزمەوە). بەرزترین چڕی ئەسپرین لە خوێندا لە ماوەی 1-2 کاتژمێردا بۆ حەبی ئاسایی دەگاتە لوتکە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: کەمکردنەوەی ئازار (سووک تا مامناوەند)، دابەزاندنی تا، دژەهەوکردن بۆ حاڵەتەکانی وەک هەوکردنی جومگە، وەک دژە پلاکی خوێن بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان (سەرەتایی و لاوەکی). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: ڕێگریکردن لە پێش-ئیلامپسیا (preeclampsia) بە دۆزی کەم، ڕێگریکردن لە شێرپەنجەی قۆڵۆن و ڕێکە (colorectal cancer) لە هەندێک نەخۆشی هەڵبژێردراودا. - نەخۆشییە ئامانجەکان: جەڵتەی دڵ، جەڵتەی مێشک، ئازاری سنگ (angina)، هێرشی کورتخایەمی خوێنبەستەی مێشکی (TIA)، هەوکردنی جومگەی ڕۆماتیزمی، هەوکردنی جومگەی ئێسک، تا، سەرئێشە، ئازاری ماسولکە. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: مەترسی ڕووداوەکانی دڵ و خوێنبەرەکان کەم دەکاتەوە، ئازار و هەوکردن ناهێڵێت، تا دادەبەزێنێت. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری ئازارشکێن و دابەزێنەری تا لە ماوەی 30-60 خولەکدا دەست پێدەکات. کاریگەری دژە پلاکی خوێن خێرایە و نەگەڕاوەیە، و بۆ ماوەی تەمەنی پلاکەکە (7-10 ڕۆژ) بەردەوام دەبێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەری ئازارشکێن و دابەزێنەری تا 4-6 کاتژمێر دەخایەنێت. کاریگەری دژە پلاکی خوێن بۆ ماوەی تەمەنی پلاکەکان بەردەوام دەبێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دژە مەیینەکانی خوێن (وەک وارفارین)، دەرمانەکانی تری NSAID، دەرمانەکانی دژە خەمۆکی (SSRIs)، میتۆترێکسات، دەرمانە میزپێکەرەکان، دەرمانەکانی ACE inhibitor، بێتا-بڵۆکەرەکان، و دەرمانەکانی دابەزاندنی شەکرەی خوێن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت هەڵمژین دوا بخات بەڵام ناڕەحەتی کۆئەندامی هەرس کەم دەکاتەوە. فۆڕمی ڕووپۆشکراو (enteric-coated) هەڵمژین دوا دەخات. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: کاریگەری دووانەیی هەیە (دژەهەوکردن/ئازارشکێن/دابەزێنەری تا و دژە پلاکی خوێن). ڕێگریکردنی نەگەڕاوە لە COX. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: کاریگەری ناوازەی دژە پلاکی خوێنی نەگەڕاوەی هەیە بە بەراورد لەگەڵ دەرمانەکانی تری NSAID کە ڕێگریکردنی COXیان گەڕاوەیە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: پرۆفایلی سەلامەتییەکی جێگیر و ناسراوی هەیە، بەڵام مەترسی بەرچاوی خوێنبەربوون و کێشەی کۆئەندامی هەرس هەیە. زۆر گرنگە بۆ ڕێگریکردن لە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان.
Desyrel, Oleptro, Trazodone D
trazodone
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ترازدۆن دەرمانێکی دژە خەمۆکییە کە سەر بە پۆلی دژە سیرۆتۆنین و ڕێگریکەری دووبارە هەڵمژینەوەی سیرۆتۆنینە (SARI). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە ڕێگریکردن لە دووبارە هەڵمژینەوەی سیرۆتۆنین لەلایەن دەمارەخانەکانەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی زیادبوونی ئاستی سیرۆتۆنین لە بۆشایی نێوان دەمارەخانەکان (synaptic cleft). هەروەها وەک دژەکارێک (antagonist) لەسەر وەرگرەکانی 5-HT2A و ئەلفا-1 ئەدرێنێرژیک کار دەکات، کە ئەمەش کاریگەرییە هێورکەرەوە و دژە دڵەڕاوکێیەکانی ڕوون دەکاتەوە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ترازدۆن لە ڕووی کیمیاییەوە بریتییە لە مشتەقێکی فینایلپایپێرازین (phenylpiperazine derivative). پێکهاتەیەکی کیمیایی جیاوازی هەیە لە دەرمانەکانی تری دژە خەمۆکی وەک SSRIs یان TCAs، ئەمەش وای لێدەکات پرۆفایلێکی کاریگەری و لاوەکی تایبەتی هەبێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە زیادکردنی ئاستی سیرۆتۆنین لە مێشکدا، ترازدۆن یارمەتی باشترکردنی باری دەروونی و کەمکردنەوەی نیشانەکانی خەمۆکی دەدات. کاریگەرییەکانی لەسەر وەرگرەکانی 5-HT2A و ئەلفا-1 دەبێتە هۆی هێورکردنەوە، کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ، و یارمەتیدان لە خەو، بەڵام لە هەمان کاتدا دەکرێت ببێتە هۆی سەرگێژبوون و دابەزینی پەستانی خوێن. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): ترازدۆن بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت. هەڵمژینی دەرمانەکە زیاد دەکات کاتێک لەگەڵ خواردندا وەردەگیرێت، ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکانی گەدە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جەستەدا دابەش دەبێت و بە ڕێژەیەکی زۆر (نزیکەی 89-95%) بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە پلەی یەکەم لە جگەردا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمی CYP3A4 ەوە، کە میتابۆلیتێکی چالاک بە ناوی م-کلۆرۆفینایلپایپێرازین (m-CPP) بەرهەم دەهێنێت. نزیکەی 70-75%ی دەرمانەکە لە ڕێگەی میزەوە و 20-25%ی لە ڕێگەی پیساییەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: ترازدۆن دوو قۆناغی دەرچوونی هەیە: نیوە تەمەنی سەرەتایی 3-6 کاتژمێرە و نیوە تەمەنی کۆتایی 5-9 کاتژمێرە. بەرزترین چڕی لە خوێندا لە ماوەی 0.5-2 کاتژمێردا (کاتێک گەدە بەتاڵە) یان 1-4 کاتژمێردا (کاتێک لەگەڵ خواردندا وەردەگیرێت) دەگات. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: چارەسەرکردنی خەمۆکیی گەورە (Major Depressive Disorder - MDD). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: چارەسەرکردنی کێشەکانی خەو (بەتایبەتی بێخەوی)، دڵەڕاوکێ، هەندێک جۆری ئازاری درێژخایەن، و تێکچوونی ڕەفتار لە نەخۆشییەکانی بیرچوونەوە (دیمێنشیا). - نەخۆشییە ئامانجەکان: خەمۆکی، بێخەوی، دڵەڕاوکێ. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: باشترکردنی باری دەروونی، کەمکردنەوەی نیشانەکانی خەمۆکی، هێورکردنەوە و یارمەتیدان لە خەو، کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییە هێورکەرەوەکانی دەکرێت لە ماوەی 30-60 خولەکدا دەربکەون. کاریگەرییە دژە خەمۆکییەکانی پێویستیان بە 2-4 هەفتە هەیە بۆ ئەوەی بە تەواوی دەربکەون. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەرییە هێورکەرەوەکان بۆ چەند کاتژمێرێک بەردەوام دەبن. کاریگەرییە دژە خەمۆکییەکان بە بەردەوامی بەکارهێنان دەمێننەوە. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): ترازدۆن دەتوانێت کارلێک لەگەڵ چەندین دەرمانی تردا بکات، بەتایبەتی ئەوانەی کاریگەرییان لەسەر ئەنزیمی CYP3A4 هەیە (وەک ڕێگریکەرەکان یان هاندەرەکان)، دەرمانەکانی هێورکەرەوەی کۆئەندامی دەمار، دەرمانەکانی سیرۆتۆنێرژیک (وەک SSRIs و MAOIs)، و دەرمانەکانی کاریگەر لەسەر ماوەی QT. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن هەڵمژینی ترازدۆن زیاد دەکات و چڕی لوتکەی لە خوێندا کەم دەکاتەوە، ئەمەش دەتوانێت یارمەتیدەر بێت بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکان وەک سەرگێژبوون. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: ترازدۆن مەترسییەکی کەمتری هەیە بۆ تێکچوونی سێکسی بە بەراورد لەگەڵ دەرمانەکانی SSRIs. کاریگەرییە هێورکەرەوە بەرچاوەکانی وای لێدەکات کە زۆر بەسوود بێت بۆ چارەسەرکردنی بێخەوی، زۆرجار بە دۆزێکی کەمتر لەوەی بۆ خەمۆکی بەکاردێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: میکانیزمی کارکردنی (SARI) جیاوازە لە دەرمانەکانی تری دژە خەمۆکی وەک SSRIs، SNRIs، و TCAs. بە بەراورد لەگەڵ TCAs، کاریگەرییەکانی دژە کۆلینێرژیک و ژەهراویبوونی دڵی کەمتری هەیە. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بەگشتی دەرمانێکی قبوڵکراوە، بەڵام دابەزینی پەستانی خوێن کاتێک بەپەلە هەڵدەستیتەوە (orthostatic hypotension) و پرییاپیزم (priapism) کاریگەرییە لاوەکییە دیارەکانیەتی. گرنگە بۆ چارەسەرکردنی خەمۆکی، بەتایبەتی کاتێک نەخۆشەکە کێشەی خەوی لەگەڵدایە.
Ativan, Lorans, Temesta, Tavor
lorazepam
زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: لۆرازیپام (Lorazepam) دەرمانێکی زۆر چالاکە لە خێزانی بێنزۆدیازیپینەکان (Benzodiazepines). ئەم دەرمانە بە شێوەیەکی سەرەکی کار لەسەر وەرگرەکانی GABAA دەکات لە سیستەمی دەماری ناوەندیدا. بە بەستنەوەی بەم وەرگرانە، لۆرازیپام کاریگەریی گەیەنەرە دەمارییەکانی GABA زیاد دەکات کە وەک "هێورکەرەوەی سروشتی" مێشک کاردەکەن. ئەم کردارە دەبێتە هۆی کردنەوەی کەناڵەکانی کلۆراید و ناردنی بارگەی نەرێی زیاتر بۆ ناو دەمارەکان (Hyperpolarization)، کە لە ئەنجامدا چالاکی و ناردنی سیگناڵە دەمارییە خێرا و نائاساییەکان کەمدەکاتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی دروستبوونی کاریگەری دژە دڵەڕاوکێ، هێورکەرەوە، و دژە گەشکە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): هەڵمژین: دوای خواردنی بە دەم (Oral)، بە ڕێژەی ٩٠٪ بۆ ٩٥٪ هەڵدەمژرێت. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە خوێندا (Tmax) نزیکەی ٢ کاتژمێرە. دابەشبوون: لۆرازیپام بە ئاسانی بەربەستی خوێن-مێشک (Blood-Brain Barrier) دەبڕێت. نزیکەی ٨٥٪ی دەرمانەکە بە پڕۆتینی ئەلبۆمینەوە دەبەسترێتەوە لە ناو خوێندا. مێتابۆلیزم: جیاواز لە زۆربەی بێنزۆدیازیپینەکانی تر، لۆرازیپام تەنیا یەک قۆناغی مێتابۆلیزم دەبڕێت لە جگەردا کە ئەویش (Glucuronidation)ـە. ئەم دەرمانە ناگۆڕێت بۆ هیچ ماددەیەکی کیمیایی چالاک (No Active Metabolites)، ئەمەش وادەکات کاریگەرییەکەی پێشبینیکراو بێت و کەمتر کێشە بۆ جگەر دروست بکات، بەتایبەت بۆ کەسانی بەتەمەن یان ئەوانەی سستی جگەریان هەیە. دەرچوون: نیوە تەمەنی دەرمانەکە (t1/2) لە نێوان ١٠ بۆ ٢٠ کاتژمێرە. پاشماوەی دەرمانەکە لە ڕێگەی میزەوە فڕێ دەدرێتە دەرەوەی جەستە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: بەکارهێنانی سەرەکی: چارەسەری نیشانەکانی دڵەڕاوکێی توند (Anxiety) و تێکچوونی خەو کە پەیوەندی بە دڵەڕاوکێوە هەبێت. بەکارهێنانی لەپڕ: کۆنتڕۆڵکردنی گەشکەی توند (Status Epilepticus) کە بارودۆخێکی کتوپڕی پزیشکییە. بەکارهێنان وەک دەرمانی پێشوەخت: بەکاردێت بۆ هێورکردنەوەی نەخۆش و کەمکردنەوەی یادەوەریی ناخۆش (Antegrade Amnesia) پێش ئەنجامدانی نەشتەرکاری یان پشکنینی پزیشکی (وەک نازوور). بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label): چارەسەری دڵتێکهەڵاتن و ڕشانەوەی توند لە نەخۆشانی شێرپەنجە، و کۆنتڕۆڵکردنی حاڵەتی (Catatonia). • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: کاتی دەستپێکردنی کاریگەری بۆ حەب نزیکەی ٣٠ بۆ ٦٠ خولەکە، بەڵام لە ڕێگەی دەرزی نێو دەمار (IV) تەنیا ١ بۆ ٥ خولەکی دەوێت. ماوەی کارکردنی دەرمانەکە لە جەستەدا بە "مامناوەند" (Intermediate-acting) دادەنرێت، کە نزیکەی ٦ بۆ ١٢ کاتژمێر کاریگەرییە کلینیکییەکانی دەمێنێتەوە. کاریگەری خۆراک: خواردن دەبێتە هۆی کەمێک دواکەوتنی هەڵمژین، بەڵام بڕی گشتی دەرمانەکە ناگۆڕێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: خووگرتن و ئاڵوودەبوون: لۆرازیپام یەکێکە لەو دەرمانانەی کە مەترسییەکی زۆری هەیە بۆ دروستکردنی ئاڵوودەبوونی دەروونی و جەستەیی ئەگەر بۆ زیاتر لە ٢ بۆ ٤ هەفتە بەکاربێت. نیشانەکانی کشانەوە: نابێت بە شێوەیەکی کتوپڕ ڕابگیرێت، چونکە دەبێتە هۆی گەشکە، لەرزین، و دڵەڕاوکێی توندتر (Rebound Anxiety). پڕۆفایلی سەلامەتی: بەهۆی ئەوەی میتابۆلیزمەکەی سادەیە، کارلێکی کەمتری هەیە لەگەڵ دەرمانەکانی تر بە بەراورد بە دیازیپام.
Lyrica, Pregabalin Sandoz, Pregabalin Teva
pregabalin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): پریگابالین لە پۆلی گاباپێنتینۆیدەکانە و وەک دەرمانێکی دژە گرژبوون، دژە دڵەڕاوکێ و ئازارشکێن کاردەکات. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە بەستنەوە بە ژێر یەکەی ئەلفا-٢-دێڵتای (α2-δ) کەناڵەکانی کالسیۆمی ڤۆڵتەیی (voltage-gated calcium channels) لە سیستەمی دەماری ناوەندیدا. ئەم بەستنەوەیە دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی دەرهاویشتنی گواستەرەوە دەمارییە ورووژێنەرەکان (excitatory neurotransmitters) وەک گلوتامات، نۆرئەدریناڵین، و ماددەی P، کە بەشدارن لە گواستنەوەی ئازار، گرژبوون و دڵەڕاوکێ. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: پریگابالین هاوشێوەیەکی پێکهاتەیی گاما-ئەمینۆبیوتیریک ئەسید (GABA)ـە، بەڵام ڕاستەوخۆ کار لەسەر وەرگرەکانی GABA ناکات. تایبەتمەندییە کیمیاییەکانی وای لێدەکات بە ئاسانی بەربەستی خوێن-مێشک (blood-brain barrier) تێپەڕێنێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: بە کەمکردنەوەی دەرهاویشتنی گواستەرەوە دەمارییە ورووژێنەرەکان، پریگابالین یارمەتی کەمکردنەوەی چالاکیی دەماری زیادە دەدات، کە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی ئازاری دەماری، کۆنترۆڵکردنی گرژبوونەکان، و کەمکردنەوەی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): پریگابالین بە خێرایی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێت و بەردەستبوونی زیندەیی زۆر بەرزە (زیاتر لە ٩٠%)، کە بە خواردن کاریگەرییەکی ئەوتۆی لەسەر نییە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت و بەربەستی خوێن-مێشک تێپەڕێنێت. بەستنەوەی بە پرۆتینەکانی خوێنەوە زۆر کەمە (کەمتر لە ١%). - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): پریگابالین بە شێوەیەکی بەرچاو میتابۆلیزە ناکرێت لە جەستەدا. نزیکەی ٩٨%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە لە میزدا دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دەرچوونی پریگابالین نزیکەی ٦.٣ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا نزیکەی ١ کاتژمێرە دوای وەرگرتنی دۆزەکە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی ئازاری دەماری (neuropathic pain) پەیوەست بە نەخۆشی شەکرە، ئازاری دەماری دوای تووشبوون بە زۆنا (post-herpetic neuralgia)، و ئازاری دەماری پەیوەست بە برینداربوونی بڕبڕەی پشت. هەروەها بۆ چارەسەرکردنی فایبرۆمایالجیا (fibromyalgia) و گرژبوونە بەشەکییەکان (partial-onset seizures) وەک چارەسەرێکی یارمەتیدەر. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی نەخۆشی قاچی بێ ئارام (Restless Legs Syndrome)، ئازاری درێژخایەنی تری جەستە، و هەندێک جۆری تری دڵەڕاوکێ بەکاردێت. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ئازاری دەماری، فایبرۆمایالجیا، گرژبوونی بەشەکی، دڵەڕاوکێی گشتی. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی توندی ئازار، باشترکردنی کوالێتی ژیان بۆ تووشبووانی ئازاری درێژخایەن، کۆنترۆڵکردنی گرژبوونەکان، و کەمکردنەوەی نیشانەکانی دڵەڕاوکێ. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەرییەکانی پریگابالین لەوانەیە لە ماوەی چەند ڕۆژێکدا دەربکەون بۆ هەندێک نیشانە وەک ئازار، بەڵام بۆ کاریگەری تەواو لەوانەیە چەند هەفتەیەکی پێبچێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنی کورتەوە، پێویستە پریگابالین چەند جارێک لە ڕۆژێکدا وەربگیرێت بۆ پاراستنی ئاستێکی جێگیر لە خوێندا. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک دەکات لەگەڵ دەرمانەکانی تری سەرکوتکەری سیستەمی دەماری ناوەند (CNS depressants) وەک ئەلکهول، ئۆپیۆیدەکان، و بێنزۆدیازیپینەکان، کە دەتوانێت کاریگەرییە لاوەکییەکانی وەک خەواڵوویی و گێژبوون زیاتر بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن دەتوانێت کاتی هەڵمژینی پریگابالین دوابخات، بەڵام کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر کۆی گشتی هەڵمژین نییە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: دۆزی پریگابالین پێویستە بە هێواشی زیاد بکرێت (titration) بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییە لاوەکییەکان و گەیشتن بە دۆزی کاریگەر. هەروەها، پێویستە بە هێواشی کەم بکرێتەوە لە کاتی وەستاندنی بۆ خۆپاراستن لە نیشانەکانی کشانەوە (withdrawal symptoms). - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە لە بێنزۆدیازیپینەکان لە میکانیزمی کارکردنیدا، بەڵام کاریگەرییەکانی دژە دڵەڕاوکێی هاوشێوەی هەیە. هەروەها جیاوازە لە گاباپێنتین لە پرۆفایلی فارماکۆکینێتیکیدا (هەڵمژینی باشتر و خێراتر). - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە ئەگەر بە شێوەیەکی دروست بەکاربهێنرێت، بەڵام کاریگەرییە لاوەکییەکانی سیستەمی دەماری ناوەند باون. گرنگییەکی زۆری هەیە لە چارەسەرکردنی ئازاری دەماری و فایبرۆمایالجیا کە دەرمانەکانی تر کاریگەرییان کەمە.
Cardura, Cardura XL
doxazosin
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: دۆکسازۆسین دەرمانێکە لە پۆلی بلۆککەرەکانی ئەلفا-١ (Alpha-1 adrenergic blockers). میکانیزمی کارکردنی بریتییە لە بلۆککردنی هەڵبژاردەیی و گونجاوی وەرگرەکانی ئەلفا-١ لە ماسولکە لووسەکانی خوێنبەرەکان و پرۆستات و ملی میزەڵدان. ئەم بلۆککردنە دەبێتە هۆی فراوانبوونی خوێنبەرەکان و کەمبوونەوەی بەرگریی دەمارەکانی دەوروبەر، کە بەمەش پەستانی خوێن دادەبەزێنێت. هەروەها، بە ئارامکردنەوەی ماسولکە لووسەکانی پرۆستات و ملی میزەڵدان، یارمەتی باشترکردنی لێشاوی میز دەدات لەو پیاوانەی کە گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجەیان هەیە. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: دۆکسازۆسین لە گرووپی کیمیایی کینازۆلینەکانە (quinazoline derivatives). تایبەتمەندییەکی سەرەکیی بریتییە لە کاریگەرییە درێژخایەنەکەی کە ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەریی سەرەکیی بریتییە لە کەمکردنەوەی بەرگریی دەمارەکانی دەوروبەر، کە دەبێتە هۆی دابەزینی پەستانی خوێنی سیستەمی. لە سیستەمی میزدا، ئارامکردنەوەی ماسولکەکانی پرۆستات و ملی میزەڵدان دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی نیشانەکانی گەورەبوونی پرۆستات و باشترکردنی لێشاوی میز. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی: دۆکسازۆسین بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت. بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی ٦٢% بۆ ٦٩%ە. خواردن کاریگەرییەکی کەمی لەسەر هەڵمژینی هەیە. - دابەشبوون لە جەستەدا: بە شێوەیەکی بەرفراوان لە جەستەدا دابەش دەبێت و بە ڕێژەیەکی زۆر (زیاتر لە ٩٨%) بە پڕۆتینەکانی پلازماوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون: بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت، بەتایبەتی لە ڕێگەی ئەنزیمی CYP3A4. بەرهەمە میتابۆلیزەکراوەکانی چالاکیی فارماکۆلۆژییان کەمە یان نییە. زۆربەی دەرمانەکە و میتابۆلیتەکانی لە ڕێگەی پیساییەوە دەردەچن (نزیکەی ٦٣%) و بڕێکی کەمیشی لە ڕێگەی میزەوە (نزیکەی ٩%). - نیوە تەمەن و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دۆکسازۆسین درێژە، نزیکەی ٢٢ کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە پلازمادا بۆ حەبی ئاسایی نزیکەی ٢-٣ کاتژمێرە و بۆ حەبی درێژخایەن نزیکەی ٨-١٢ کاتژمێرە. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی بەرزی پەستانی خوێن (Hypertension) و گەورەبوونی پرۆستاتی بێ شێرپەنجە (Benign Prostatic Hyperplasia - BPH). - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی نیشانەکانی سیندڕۆمی ڕاینۆد (Raynaud's phenomenon) بەکاردێت، بەڵام ئەمە بەکارهێنانێکی پەسەندکراو نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: بەرزی پەستانی خوێن و گەورەبوونی پرۆستات. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: دابەزاندنی پەستانی خوێن بۆ ئاستێکی تەندروست و باشترکردنی نیشانەکانی میزکردن کە پەیوەستن بە گەورەبوونی پرۆستات، وەک کەمکردنەوەی زۆربوونی میزکردن لە شەودا و باشترکردنی لێشاوی میز. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەریی دابەزاندنی پەستانی خوێن لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دەردەکەوێت. بۆ نیشانەکانی BPH، ڕەنگە چەند هەفتەیەکی پێبچێت تا سوودە تەواوەکەی دەردەکەوێت. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنە درێژەکەیەوە، کاریگەرییەکەی بۆ ماوەی ٢٤ کاتژمێر بەردەوام دەبێت، ئەمەش ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات. - کارلێکەکانی دەرمانی: دەکرێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تری دابەزێنەری پەستانی خوێن، بلۆککەرەکانی فۆسفۆدیێستێراز-٥ (PDE5 inhibitors) وەک سیلدێنافیل، و هەندێک دەرمانی دژە کەڕوو و دژە ڤایرۆس بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی دۆکسازۆسین نییە، بۆیە دەکرێت لەگەڵ خواردن یان بەبێ خواردن بخورێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکان بریتییە لە دیاردەی "یەکەم دۆز" (first-dose phenomenon) کە تێیدا نەخۆش تووشی دابەزینی پەستانی خوێن دەبێت لەکاتی هەستانەوە (orthostatic hypotension) دوای وەرگرتنی یەکەم دۆز یان زیادکردنی دۆز. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: دۆکسازۆسین بە نیوە تەمەنە درێژەکەی جیادەکرێتەوە لە بلۆککەرەکانی تری ئەلفا-١ وەک پرازۆسین، کە ڕێگە بە خواردنی یەکجار لە ڕۆژێکدا دەدات و ئاسانکاری بۆ پابەندبوونی نەخۆش دەکات. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە بەڵام پێویستە بە وریاییەوە بەکاربهێنرێت بەهۆی مەترسییەکانی دابەزینی پەستانی خوێن، بەتایبەتی لە سەرەتای چارەسەردا. گرنگیی چارەسەرییەکەی لە توانای چارەسەرکردنی دوو حاڵەتی باو (بەرزی پەستانی خوێن و BPH) لە یەک کاتدا دەردەکەوێت.
Adol Extra, Panadol Extra, Excedrin Tension Headache (contains paracetamol and caffeine, but Excedrin Migraine also has aspirin), Generic Acetaminophen/Caffeine
paracetamol+caffeine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: ئەم دەرمانە لە دوو ماددەی چالاک پێکهاتووە: پاراسیتامۆڵ (ناسراو بە ئەسیتامینۆفێن) و کافایین. پاراسیتامۆڵ وەک ئازارشکێن و دژە تا کار دەکات، بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی کاریگەری لەسەر سیستەمی دەماری ناوەند (CNS) و کەمکردنەوەی دروستبوونی پرۆستاگلاندینەکان لە مێشکدا، کە ڕۆڵیان هەیە لە هەستکردن بە ئازار و بەرزبوونەوەی پلەی گەرمی جەستە. کافایین وەک ماددەیەکی هاندەری سیستەمی دەماری ناوەند کار دەکات، بە بلۆککردنی وەرگرەکانی ئەدینۆسین، کە دەبێتە هۆی زیادبوونی وشیاری و کەمکردنەوەی ماندوێتی. هەروەها کافایین کاریگەری ئازارشکێنی پاراسیتامۆڵ بەهێزتر دەکات. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: پاراسیتامۆڵ سەر بە گرووپی کیمیایی N-acetyl-p-aminophenol derivatives ە. تایبەتمەندییەکانی بریتین لە توانای کەمکردنەوەی ئازار و تا. کافایین سەر بە گرووپی مێسایلزانساینەکان (methylxanthines) ە و تایبەتمەندی هاندەری دەماری ناوەندی هەیە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: پاراسیتامۆڵ ئازار کەم دەکاتەوە و پلەی گەرمی جەستە دادەبەزێنێت. کافایین کاریگەری ئازارشکێنی پاراسیتامۆڵ زیاد دەکات، بەتایبەت لە سەرئێشەدا، هەروەها ماندوێتی کەم دەکاتەوە و وشیاری زیاد دەکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هەردوو پاراسیتامۆڵ و کافایین بە خێرایی و بە باشی لە ڕیخۆڵەکانەوە هەڵدەمژرێن پاش وەرگرتنیان بە زار. بەردەستبوونی زیندەیی پاراسیتامۆڵ نزیکەی 60-90% ە و کافایین نزیکەی 100% ە. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): هەردوو ماددە بە شێوەیەکی بەرفراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبن. پاراسیتامۆڵ بە ڕێژەیەکی کەم بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە، لە کاتێکدا کافایین بە ڕێژەیەکی مامناوەند دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): پاراسیتامۆڵ بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی گلوکورۆنایدەیشن و سۆلفەیشنەوە، و بەشێکی کەمیشی لە ڕێگەی سیستەمی سایکرۆم P450 (CYP2E1) ەوە میتابۆلیزم دەکرێت بۆ ماددەیەکی ژەهراوی (NAPQI) کە بە خێرایی لەگەڵ گلوتاسیۆن یەک دەگرێت و بێ زیان دەبێت. کافایینیش بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمی CYP1A2 ەوە. هەردوو ماددە و گۆڕاوەکانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچن. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی پاراسیتامۆڵ نزیکەی 2-3 کاتژمێرە و لوتکەی چڕی لە خوێندا لە ماوەی 0.5-2 کاتژمێردا دەگاتێ. نیوە تەمەنی کافایین نزیکەی 3-7 کاتژمێرە و لوتکەی چڕی لە خوێندا لە ماوەی 0.5-2 کاتژمێردا دەگاتێ. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکارهێنانی سەرەکی ئەم دەرمانە بۆ چارەسەرکردنی ئازاری سووک تا مامناوەند و کەمکردنەوەی تایە. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: بەگشتی ئەم تێکەڵەیە بەکارهێنانی لاوەکی دیاریکراوی نییە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: سەرئێشە، ئازاری ماسولکە، ئازاری جومگە، ئازاری سووڕی مانگانە، ئازاری ددان، تا، و نیشانەکانی سەرمابوون و هەڵامەت. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: دابینکردنی ئازارشکێنی خێرا و کاریگەر، کەمکردنەوەی تا، و بەهێزکردنی کاریگەری ئازارشکێنی پاراسیتامۆڵ بەهۆی بوونی کافایینەوە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری ئازارشکێنی و دژە تا لە ماوەی 30-60 خولەکدا دەست پێ دەکات. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەری ئازارشکێنی پاراسیتامۆڵ نزیکەی 4-6 کاتژمێر دەخایەنێت، لە کاتێکدا کاریگەری کافایین دەتوانێت ماوەیەکی درێژتر بمێنێتەوە. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی دژە خوێن مەیین (وەک وارفارین) دەتوانێت مەترسیی خوێنبەربوون زیاد بکات. هەندێک دەرمانی دژە گەشکە (وەک کاربامازێپین) دەتوانن میتابۆلیزمی پاراسیتامۆڵ خێراتر بکەن و مەترسیی ژەهراویبوونی جگەر زیاد بکەن. کافایینیش دەتوانێت کارلێک لەگەڵ دەرمانەکانی تری هاندەر یان هەندێک جۆری ئەنتی بایۆتیک (وەک فلۆرۆکوینۆلۆنەکان) بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خۆراک دەتوانێت کەمێک هەڵمژینی دەرمانەکە دوابخات، بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر کۆی گشتی هەڵمژین نییە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: تێکەڵەی پاراسیتامۆڵ و کافایین کاریگەری ئازارشکێنی بەهێزتر دەکات بە بەراورد بە پاراسیتامۆڵی تەنها، بەتایبەت بۆ سەرئێشە. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بوونی کافایین ئەم دەرمانە لە پاراسیتامۆڵی تەنها جیا دەکاتەوە، کە سوودێکی زیادەی هەیە بۆ سەرئێشە و کەمکردنەوەی ماندوێتی. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بەگشتی دەرمانێکی سەلامەتە کاتێک بە دۆزی پێشنیارکراو بەکاربهێنرێت. بەڵام، دۆزی زۆری پاراسیتامۆڵ مەترسیی زیانی سەختی جگەری هەیە، و دۆزی زۆری کافایین دەتوانێت ببێتە هۆی دڵەڕاوکێ، بێخەوی، و لێدانی خێرای دڵ.
Avelox, Vigamox, Moxeza
moxifloxacin+hydrochloride
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: مۆکسیفلۆکساسین دەرمانێکی دژە بەکتریاییە و سەر بە پۆلی فلۆرۆکوینۆلۆنەکانە (Fluoroquinolones). میکانیزمی کارکردنی بریتییە لە ڕێگریکردن لە ئەنزیمەکانی DNA gyrase (topoisomerase II) و topoisomerase IV لە بەکتریاکاندا. ئەم ئەنزیمانە بۆ دووگیانبوونی DNA و چاککردنەوەی پێویستن، بۆیە ڕێگریکردن لێیان دەبێتە هۆی تێکچوونی DNAی بەکتریا و مردنی خانە بەکتریاییەکان. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: مۆکسیفلۆکساسین فلۆرۆکوینۆلۆنێکی نەوەی چوارەمە و تایبەتمەندییەکانی بریتین لە بوونی گرووپی 8-میتۆکسی کە چالاکیی دژە بەکتریایی فراوانتر دابین دەکات، بەتایبەت دژی بەکتریا گرام-پۆزەتیڤەکان (Gram-positive) و بەکتریا ناڕێکەکان (atypical bacteria). هەروەها چالاکییەکی باشی دژی بەکتریا بێ هەواکانیش (anaerobes) هەیە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: ئەم دەرمانە کاریگەرییەکی کوشندەی هەیە لەسەر بەکتریاکان (bactericidal) بە ڕێگریکردن لە دروستبوونی DNAی بەکتریایی. بەمەش ڕێگری لە گەشەکردن و زۆربوونی بەکتریاکان دەکات لە جەستەدا، کە دەبێتە هۆی چارەسەرکردنی هەوکردنە بەکتریاییەکان. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): مۆکسیفلۆکساسین بە باشی لە ڕێگەی دەمەوە هەڵدەمژرێت و بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی 90% یان زیاترە، واتە زۆربەی دۆزەکە دەگاتە سووڕی خوێن. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە شانەکانی جەستەدا دابەش دەبێت، بەتایبەت لە سییەکان، بۆری هەوا، گیرفانەکانی لووت، پێست و شانە نەرمەکان. پەیوەستبوونی بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە نزیکەی 50%ە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزمی بۆ دەکرێت لە ڕێگەی دروستکردنی گڵوکۆرۆناید و سولفەیت. نزیکەی 45%ی دۆزەکە لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە (نزیکەی 20%ی وەک دەرمانی نەکراو) و 50%ی لە ڕێگەی پیساییەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی مۆکسیفلۆکساسین نزیکەی 12 کاتژمێرە، کە ڕێگە بە وەرگرتنی یەک جار لە ڕۆژێکدا دەدات. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا (Tmax) نزیکەی 0.5 بۆ 4 کاتژمێرە دوای وەرگرتنی بە دەم. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەکاردێت بۆ چارەسەرکردنی چەندین جۆری هەوکردنی بەکتریایی لە پێگەیشتوواندا، بەتایبەت هەوکردنەکانی کۆئەندامی هەناسە، پێست، ناو سک و حەوز. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: هەندێک جار بۆ چارەسەرکردنی هەوکردنی ئێسک و جومگەکان یان هەوکردنی بەکتریایی تری تایبەت بەکاردێت کە دەرمانەکانی تر کاریگەر نین. - نەخۆشییە ئامانجەکان: هەوکردنی سییەکان، هەوکردنی بۆری هەوا، هەوکردنی گیرفانەکانی لووت، هەوکردنی پێست و شانە نەرمەکان، هەوکردنی ناو سک، هەوکردنی حەوز. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کاریگەرییەکی فراوانی هەیە دژی چەندین جۆری بەکتریا، بەتایبەت ئەوانەی بەرگرییان هەیە دژی دژە بەکتریاکانی تر. وەرگرتنی یەک جار لە ڕۆژێکدا ئاسانکاری دەکات بۆ پابەندبوونی نەخۆش بە چارەسەرەکە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کاریگەری دژە بەکتریایی بە خێرایی دەستپێدەکات، بەزۆری لە ماوەی چەند کاتژمێرێکدا دوای وەرگرتنی یەکەم دۆز. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەهۆی نیوە تەمەنە درێژەکەیەوە، کاریگەرییەکەی بۆ ماوەی 24 کاتژمێر بەردەوام دەبێت، کە ڕێگە بە وەرگرتنی یەک جار لە ڕۆژێکدا دەدات. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): کارلێک دەکات لەگەڵ دژە ترشەکان (antacids) کە مەگنیسیۆم یان ئەلەمنیۆمیان تێدایە، هەروەها لەگەڵ دەرمانەکانی ئاسن، زینک، سوکرالفەیت، و دەرمانەکانی تر کە ماوەی QT درێژ دەکەنەوە (وەک هەندێک دژە ناڕێکی لێدانی دڵ، دژە خەمۆکی، یان دژە سایکۆسیس). - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: خواردن کاریگەرییەکی کەمی هەیە لەسەر هەڵمژینی مۆکسیفلۆکساسین، بۆیە دەتوانرێت لەگەڵ یان بەبێ خواردن وەربگیرێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: مۆکسیفلۆکساسین بەهۆی چالاکییە فراوانەکەی و توانای گەیشتنی باشی بە شانەکانی جەستە، چارەسەرێکی کاریگەرە بۆ هەوکردنە سەختەکان. وەرگرتنی یەک جار لە ڕۆژێکدا یەکێکە لە خاڵە گرنگەکانی. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە بەراورد لەگەڵ فلۆرۆکوینۆلۆنەکانی پێشووتر، مۆکسیفلۆکساسین چالاکییەکی بەرزتری هەیە دژی بەکتریا گرام-پۆزەتیڤەکان (وەک Streptococcus pneumoniae) و بەکتریا بێ هەواکان. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: هەرچەندە کاریگەرە، بەڵام پرۆفایلێکی سەلامەتی تایبەتی هەیە کە پێویستی بە وریایی هەیە، بەتایبەت لەبارەی مەترسییەکانی درێژبوونەوەی QT، تەقینی ژێی ماسولکە، و کاریگەری لەسەر دەمارەکانی دەوروبەر. گرنگی چارەسەرییەکەی لە توانای چارەسەرکردنی هەوکردنە سەختەکان و بەرگرییەکاندا دەردەکەوێت.
Xylocaine, Lidoderm, LMX 4, EMLA (as a combination)
lidocaine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان: لیدۆکەین پۆلێن دەکرێت وەک بێهۆشکەرێکی ناوچەیی (local anesthetic) لە جۆری ئەمینۆ-ئەماید (amino-amide) و هەروەها وەک دژە-لێدانی دڵ (antiarrhythmic) لە پۆلی IB. میکانیزمی سەرەکی کارکردنی وەک بێهۆشکەرێکی ناوچەیی بریتییە لە بلۆککردنی کەناڵەکانی سۆدیۆم (sodium channels) لە پەردەی خانە دەمارییەکاندا. ئەمەش ڕێگری دەکات لە دروستبوون و گواستنەوەی پەیامە دەمارییەکان، بەتایبەتی پەیامەکانی ئازار. وەک دژە-لێدانی دڵیش، بە هەمان شێوە کەناڵەکانی سۆدیۆم بلۆک دەکات لە خانەکانی دڵدا، بەمەش ماوەی کارکردنی پۆتێنشیالی کردار (action potential) کورت دەکاتەوە و خێرایی گەیاندنی پەیامی کارەبایی لە دڵدا کەم دەکاتەوە، بەتایبەتی لە خانە زیانلێکەوتووەکاندا. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: لیدۆکەین ئەمینۆ-ئەمایدێکە. خاوەنی تایبەتمەندی هایدرۆفۆبیک (hydrophobic) و هایدرۆفیلیک (hydrophilic)ە، کە ئەمەش یارمەتی دەدات بە ئاسانی بەناو پەردەی خانەکاندا تێپەڕێت. pHی چارەسەرەکانی لیدۆکەین بە گشتی ترشن، بەڵام لەناو جەستەدا دەگۆڕێت بۆ فۆڕمی بێ-ئایۆنیک (non-ionized) کە توانای تێپەڕبوونی بەناو پەردەی خانەکاندا زیاترە. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەری سەرەکی لەسەر سیستەمی دەماری ناوەندی (CNS) و سیستەمی دڵ و بۆرییەکانی خوێن (cardiovascular system)ە. لە CNSدا، بە بلۆککردنی گواستنەوەی پەیامە دەمارییەکان، دەبێتە هۆی بێهۆشکردنی ناوچەیی و کەمکردنەوەی ئازار. لە دڵدا، خێرایی گەیاندنی کارەبایی کەم دەکاتەوە و لێدانی نائاسایی دڵ ڕێک دەخات. لە دۆزی بەرزدا، دەتوانێت کاریگەری ژەهراوی لەسەر هەردوو سیستەمەکە دروست بکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): کاتێک بە شێوەی دەرزی لێدەدرێت، بە خێرایی هەڵدەمژرێت و بەردەستبوونی زیندەیی نزیکەی 100%ە. کاتێک بە شێوەی دەم (oral) وەردەگیرێت، بەهۆی کاریگەری تێپەڕبوونی یەکەم (first-pass effect) لە جگەردا، بەردەستبوونی زیندەیی زۆر کەمە. هەڵمژینی لە ڕێگەی پێستەوە (topical) پشت بە فۆڕمی دەرمانەکە و ڕووبەری پێستەکە دەبەستێت. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە خێرایی دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی ئەوانەی خوێنی زۆریان پێدەگات وەک دڵ، جگەر، گورچیلە، مێشک و سییەکان. بە ڕێژەی 60-80% بە پڕۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. دەتوانێت بەناو بەربەستی خوێن-مێشک (blood-brain barrier) و بەربەستی وەرچەرخان (placental barrier)دا تێپەڕێت. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی سیستەمی سایکرۆم P450 (CYP1A2 و CYP3A4) بۆ میتابۆلیتە چالاکەکان (monoethylglycinexylidide - MEGX و glycinexylidide - GX). ئەم میتابۆلیتەکانە دەتوانن کاریگەری ژەهراوی هەبێت. بە گشتی کەمتر لە 10%ی دەرمانەکە بە شێوەی نەگۆڕ لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لیدۆکەین لە پێگەیشتوواندا نزیکەی 1.5 بۆ 2 کاتژمێرە. کاتی گەیشتن بە لوتکەی چڕی لە خوێندا (Tmax) بەپێی ڕێگەی بەکارهێنان دەگۆڕێت؛ بۆ دەرزی ناو دەمار (IV) دەستبەجێیە، بۆ دەرزی ژێر پێست (SC) نزیکەی 5-15 خولەکە، و بۆ بەکارهێنانی ناوچەیی دەتوانێت چەند کاتژمێرێک بخایەنێت. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بێهۆشکردنی ناوچەیی بۆ نەشتەرگەری بچووک، ددان، و پرۆسەی پزیشکی. چارەسەرکردنی لێدانی نائاسایی دڵ (ventricular arrhythmias) بەتایبەتی دوای جەڵتەی دڵ. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: چارەسەرکردنی ئازاری دەماری (neuropathic pain) وەک ئازاری دوای هێرپێسی زۆستەر (postherpetic neuralgia) بە شێوەی پاتچ. چارەسەرکردنی ئازاری درێژخایەن. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ئازار، لێدانی نائاسایی دڵ (ventricular tachycardia, ventricular fibrillation). - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی ئازار بە شێوەیەکی خێرا و کاریگەر، کۆنترۆڵکردنی لێدانی نائاسایی دڵ کە ژیان دەخاتە مەترسییەوە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: زۆر خێرایە، بۆ دەرزی ناو دەمار (IV) دەستبەجێیە، بۆ دەرزی ژێر پێست (SC) لە چەند خولەکێکدا دەست پێدەکات، و بۆ بەکارهێنانی ناوچەیی لە 5-30 خولەکدا. - ماوەی کارکردنی دەرمان: بەپێی ڕێگەی بەکارهێنان و دۆز دەگۆڕێت، بە گشتی لە 30 خولەک بۆ 3 کاتژمێرە بۆ دەرزی، و بۆ پاتچی ناوچەیی دەتوانێت تا 12 کاتژمێر بێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەرمانەکانی بلۆککەری بێتا (beta-blockers) و سایمێتیدین (cimetidine) دەتوانن میتابۆلیزمی لیدۆکەین کەم بکەنەوە و ئاستی لە خوێندا بەرز بکەنەوە. دەرمانەکانی دژە-لێدانی دڵ (antiarrhythmics)ی تر دەتوانن کاریگەرییە لاوەکییەکانی دڵ زیاد بکەن. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: بۆ فۆڕمە دەرزییەکان و ناوچەییەکان، خۆراک کاریگەرییەکی ئەوتۆی نییە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: دەتوانرێت لە چەندین فۆڕمدا بەکاربهێنرێت، لە بێهۆشکردنی ناوچەییەوە تا چارەسەری حاڵەتی فریاگوزاری دڵ. پێویستە دۆزەکەی بە وریاییەوە دیاری بکرێت بۆ ئەوەی کاریگەری ژەهراوی دروست نەبێت. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە بەراورد لەگەڵ بێهۆشکەرەکانی تری ناوچەیی وەک پرۆکەین (procaine)، لیدۆکەین ماوەی کارکردنی درێژترە و کاریگەری خێراترە. وەک دژە-لێدانی دڵ، بە خێرایی کار دەکات و بە گشتی لە حاڵەتە فریاگوزارییەکاندا بەکاردێت. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی سەلامەتە کاتێک بە دۆزی گونجاو بەکاربهێنرێت. گرنگییەکەی لە توانای چارەسەرکردنی ئازار و حاڵەتە ترسناکەکانی دڵدایە.
Xylocaine, Lidoderm, EMLA (with prilocaine), LMX 4, Solarcaine
lidocaine
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): لیدۆکاین دەرمانێکی بێهۆشکەری ناوچەیی و دژە لێدانی ناڕێکی دڵە لە پۆلی IB. میکانیزمی کارکردنی سەرەکی بریتییە لە بلۆککردنی کەناڵەکانی سۆدیۆمی ڤۆڵتەیی لە پەردەی خانە دەمارییەکاندا. ئەم بلۆککردنە ڕێگری دەکات لە دروستبوون و گواستنەوەی پاڵنەرە دەمارییەکان، بەمەش کاریگەری بێهۆشکەری ناوچەیی دروست دەکات. وەک دژە لێدانی ناڕێکی دڵ، لیدۆکاین کاریگەری لەسەر سکۆڵەکانی دڵ هەیە بە کەمکردنەوەی خۆکاربوونی (automaticity) و کورتکردنەوەی ماوەی پشوو (refractory period) لە خانەکانی ماسولکەی دڵدا، بەتایبەتی لە کاتی ئیسکیمیا و زیانی ماسولکەی دڵ. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: لیدۆکاین سەر بە گرووپی ئەمینۆئامیدەکانە. ئەم دەرمانە بە خێرایی کار دەکات و ماوەی کارکردنی مامناوەندە. شێوەیەکی هایدرۆفۆبیکی هەیە کە یارمەتی دەدات بە ئاسانی بەناو پەردەی خانەکاندا تێپەڕێت. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: لیدۆکاین بە شێوەیەکی سەرەکی کاریگەری لەسەر کۆئەندامی دەماری ناوەند (CNS) و کۆئەندامی دڵ و خوێنبەرەکان (Cardiovascular System) هەیە. لە دۆزی چارەسەریدا، کاریگەری بێهۆشکەری ناوچەیی دروست دەکات. لە دۆزی بەرزتردا یان لە کاتی گەیشتنی بە خوێن بە ڕێژەیەکی زۆر، دەتوانێت کاریگەری ژەهراوی لەسەر CNS (وەک گێژبوون، خەواڵوویی، گرتنەبەردان) و کۆئەندامی دڵ و خوێنبەرەکان (وەک خاوبوونەوەی لێدانی دڵ، نزمبوونەوەی پەستانی خوێن، وەستانی دڵ) دروست بکات. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): هەڵمژینی لیدۆکاین بەندە لەسەر ڕێگەی بەکارهێنان. لە کاتی بەکارهێنانی ناوچەیی یان دەرزی لێدان، بە خێرایی هەڵدەمژرێت. بەردەستبوونی زیندەیی لە کاتی بەکارهێنانی دەمکی زۆر کەمە بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوون (first-pass metabolism) لە جگەردا. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): لیدۆکاین بە خێرایی دابەش دەبێت بەسەر شانەکانی جەستەدا، بەتایبەتی بۆ ئەو شانانەی کە خوێنی زۆریان پێدەگات وەک دڵ، سییەکان، جگەر، گورچیلە و مێشک. نزیکەی 60-80%ی بە پرۆتینەکانی خوێنەوە دەبەسترێتەوە. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): بە شێوەیەکی سەرەکی لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئەنزیمەکانی CYP1A2 و CYP3A4. دوو میتابۆلیتی چالاک دروست دەکات: مۆنۆئەتایلگلاکسایلیداید (MEGX) و گلاکسایلیداید (GX). ئەم میتابۆلیت و دەرمانە نەگۆڕاوەکە بە شێوەیەکی سەرەکی لە ڕێگەی گورچیلەکانەوە دەردەچن. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی لیدۆکاین نزیکەی 1.5 بۆ 2 کاتژمێرە لە پێگەیشتووانی تەندروستدا. کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی لە خوێندا بەندە لەسەر ڕێگەی بەکارهێنان؛ بۆ دەرزی لێدانی ناو خوێن، کاریگەری خێرا دەردەکەوێت (لە چەند خولەکێکدا). • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بێهۆشکردنی ناوچەیی بۆ نەشتەرگەرییە بچووکەکان، ددان، بلۆکی دەماری، بێهۆشکردنی سەرتاسەری (epidural) و بێهۆشکردنی بڕبڕەی پشت (spinal anesthesia). هەروەها بۆ چارەسەرکردنی لێدانی ناڕێکی سکۆڵەکانی دڵ (ventricular arrhythmias) بەتایبەتی دوای جەڵتەی دڵ. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: چارەسەرکردنی ئازاری دەماری (neuropathic pain) بە شێوەی کرێمی ناوچەیی یان پاچ، چارەسەرکردنی ئازاری هەوکردنی جومگەکان (osteoarthritis) بە دەرزی ناو جومگە. - نەخۆشییە ئامانجەکان: ئازار، لێدانی ناڕێکی دڵ، حاڵەتەکانی پێویست بە بێهۆشکردنی ناوچەیی. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەی ئازار و بێهۆشکردنی ناوچەیی بۆ ئەنجامدانی ڕێکارە پزیشکییەکان، کۆنترۆڵکردنی لێدانی ناڕێکی دڵ کە ژیان دەخاتە مەترسییەوە. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: زۆر خێرایە، لە چەند چرکەیەک بۆ چەند خولەکێک بەپێی ڕێگەی بەکارهێنان. - ماوەی کارکردنی دەرمان: 30 خولەک بۆ 3 کاتژمێر، بەپێی دۆز و ڕێگەی بەکارهێنان و بوونی ئەدریناڵین. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەتوانێت کارلێک لەگەڵ دژە لێدانی ناڕێکی دڵی تر (وەک پرۆپرانۆلۆڵ)، بلۆککەرەکانی کەناڵی کالسیۆم، سایمەتیدین، و دەرمانەکانی تر کە کاریگەری لەسەر جگەر هەیە، بکات. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: بەکارهێنانی دەمکی لیدۆکاین بەهۆی میتابۆلیزمی یەکەم تێپەڕبوونەوە کاریگەرییەکی کەمی هەیە، بەڵام خۆراک کاریگەرییەکی بەرچاوی لەسەر هەڵمژینی لیدۆکاینی ناوچەیی نییە. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: لیدۆکاین دەرمانێکی فرە بەکارهێنانە وەک بێهۆشکەری ناوچەیی و دژە لێدانی ناڕێکی دڵ. دەتوانرێت لەگەڵ ئەدریناڵین بەکاربهێنرێت بۆ درێژکردنەوەی ماوەی بێهۆشکردن و کەمکردنەوەی خوێنبەربوون. - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: بە بەراورد لەگەڵ بێهۆشکەرەکانی تری ناوچەیی وەک پرۆکاین، لیدۆکاین خێراتر کار دەکات و ماوەی کارکردنی درێژترە. هەروەها توانای هەیە وەک دژە لێدانی ناڕێکی دڵ بەکاربهێنرێت. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی دەرمانێکی سەلامەتە کاتێک بە دۆزی گونجاو و بە شێوەیەکی دروست بەکاربهێنرێت. گرنگە چاودێری نیشانەکانی ژەهراویبوون بکرێت، بەتایبەتی لە کاتی بەکارهێنانی دۆزی بەرز یان لە نەخۆشانی خاوەن کێشەی جگەر یان دڵ.
Lovaza, Omacor, Epanova
omega-3-acid-ethyl-esters
• زانیارییە فارماکۆلۆژییەکان: - پۆلی دەرمان و میکانیزمی کارکردنی دەرمان (Mechanism of Action): ئۆمێگا-3-ئەسید-ئیثیل-ئیستەرز پۆلێن دەکرێت وەک دەرمانێکی دژە-چەوری (Antihyperlipidemic). میکانیزمی سەرەکی کارکردنی بریتییە لە کەمکردنەوەی بەرهەمهێنانی چەوری سیانی (Triglycerides) لە جگەردا و زیادکردنی پاککردنەوەی چەوری سیانی لە خوێندا. ئەم دەرمانە ڕێگری لە ئەنزیمی diacylglycerol acyltransferase دەکات، کە ئەنزیمێکی سەرەکییە لە دروستکردنی چەوری سیانی لە جگەردا. هەروەها، زیادکردنی ئۆکسیداسیۆنی بێتا لە پێرۆکسیسۆمەکاندا دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەردەستبوونی ترشە چەورییە ئازادەکان بۆ دروستکردنی چەوری سیانی. - گرووپی کیمیایی و تایبەتمەندییەکانی: ئەم دەرمانە لە گرووپی ترشە چەورییە فرە-تێرنەکراوەکان (Polyunsaturated Fatty Acids - PUFAs) پێکدێت، بەتایبەتی ترشی ئیکۆساپێنتانۆیک (Eicosapentaenoic Acid - EPA) و ترشی دۆکۆساهێکسانۆیک (Docosahexaenoic Acid - DHA) بە شێوەی ئیثیل ئیستەر. ئەم شێوە ئیستەرە یارمەتی سەقامگیری و باشتر هەڵمژینی دەرمانەکە دەدات. - چۆنیەتی کاریگەری لەسەر سیستەمی جەستە: کاریگەری سەرەکی لەسەر میتابۆلیزمی چەورییەکانە، بەتایبەتی کەمکردنەوەی دروستبوون و دەردانی چەوری سیانی VLDL (Very Low-Density Lipoprotein) لە جگەردا. هەروەها، خاوەنی تایبەتمەندی دژە-هەوکردن و دژە-لێدانی دڵی نائاساییە، هەرچەندە بەکارهێنانی سەرەکی بۆ چارەسەرکردنی بەرزبوونەوەی چەوری سیانییە. • فارماکۆکینێتیکس (Pharmacokinetics): - هەڵمژین و بەردەستبوونی زیندەیی (Bioavailability): دوای خواردنی دەرمانەکە بە زار، بە باشی هەڵدەمژرێت، بەتایبەتی کاتێک لەگەڵ ژەمێکی پڕ چەوریدا دەخورێت. بەردەستبوونی زیندەیی دەتوانێت جیاواز بێت. - دابەشبوون لە جەستەدا (Distribution): بە شێوەیەکی فراوان لە جەستەدا دابەش دەبێت و دەچێتە ناو پەردەی خانەکانەوە، بەتایبەتی فۆسفۆلیپیدەکان. - میتابۆلیزم و دەرچوون (Metabolism & Excretion): لە جگەردا میتابۆلیزم دەکرێت لە ڕێگەی ئۆکسیداسیۆنی بێتاوە، هاوشێوەی ترشە چەورییە خۆراکییەکان. بە شێوەیەکی سەرەکی وەک دوانە ئۆکسیدی کاربۆن (CO2) و ئاو دەردەچێت. - نیوە تەمەن (Half-life) و کاتی گەیشتن بە لوتکەی بەرزترین چڕی: نیوە تەمەنی دەتوانێت درێژ بێت، لە چەند ڕۆژەوە بۆ چەند هەفتە دەگۆڕێت، کە ڕەنگدانەوەی چوونە ناو شانەکانی جەستەیە. بەرزترین چڕی EPA و DHA لە خوێندا بە گشتی 5-9 کاتژمێر دوای خواردنی دۆزەکە دەردەکەوێت. • بەکارهێنانەکانی کلینیکی: - بەکارهێنانی سەرەکی و پەسەندکراو: بەرزبوونەوەی زۆری چەوری سیانی (Triglycerides ≥ 500 mg/dL) وەک چارەسەرێکی یارمەتیدەر لەگەڵ ڕێجیمێکی گونجاو. - بەکارهێنانی لاوەکی (Off-label uses) ئەگەر هەبێت: کەمکردنەوەی مەترسییەکانی نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکان لە نەخۆشانی تووشبوو بە بەرزبوونەوەی چەوری سیانی و نەخۆشی دڵ و خوێنبەرەکان یان نەخۆشی شەکرە لەگەڵ چەندین هۆکاری مەترسی دیکە (بەتایبەتی فۆرمی icosapent ethyl). - نەخۆشییە ئامانجەکان: بەرزبوونەوەی چەوری سیانی، ڕێگریکردن لە ڕووداوەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. - سوودەکانی چارەسەرکردن و ئەنجامەکان: کەمکردنەوەیەکی بەرچاو لە ئاستی چەوری سیانی، کەمکردنەوەی ئەگەری ڕووداوە گەورەکانی دڵ و خوێنبەرەکان. • کاریگەری و کات بۆ دەرکەوتنی سوود: - کاتی دەستپێکردنی کاریگەری: کەمبوونەوەی چەوری سیانی بە گشتی لە ماوەی چەند هەفتەیەکدا دەبینرێت، و کاریگەرییە تەواوەتییەکان دوای 4-6 هەفتە دەردەکەون. - ماوەی کارکردنی دەرمان: کاریگەرییەکان بەردەوام دەبن تاوەکو چارەسەرەکە بەردەوام بێت. - کارلێکەکانی دەرمانی (Drug Interactions): دەتوانێت مەترسی خوێنبەربوون زیاد بکات کاتێک لەگەڵ دەرمانەکانی دژە-مەیین یان دژە-پلاتێلێت بەکاردەهێنرێت. - کاریگەری خۆراک لەسەر هەڵمژین: هەڵمژینی باشتر دەبێت کاتێک لەگەڵ ژەمێکی پڕ چەوریدا دەخورێت. • تایبەتمەندییەکانی گرنگ: - خاڵە کلینیکییە تایبەتەکان: پێویستی بە چاودێری بەردەوامی پرۆفایلی چەوری هەیە. جێگرەوەیەک نییە بۆ گۆڕانکارییەکانی شێوازی ژیان (وەک ڕێجیم و وەرزش). - جیاوازی لە دەرمانە هاوشێوەکان: جیاوازە لە ستاتینەکان (کە بە پلەی یەکەم LDL-C کەم دەکەنەوە) بەوەی کە چەوری سیانی دەکاتە ئامانج. - پرۆفایلی سەلامەتی و گرنگی چارەسەری: بە گشتی باش قبوڵ دەکرێت. گرنگە بۆ ئەو نەخۆشانەی کە مەترسی تووشبوونیان بە پەنکریاسیت بەرزە بەهۆی بەرزبوونەوەی زۆری چەوری سیانی.